Tekstil Sözlüğü

A.TR belgesi (resmî adıyla A.TR Dolaşım Belgesi; İngilizcesi A.TR movement certificate), Türkiye–AB gümrük birliğinde sanayi ürünleri ile işlenmiş tarım ürünlerinin serbest dolaşımda olduğunu gösteren gümrük belgesidir. Menşe belgesi değildir: malın hangi ülkeden geldiğini değil, serbest dolaşım statüsünü kanıtlar.

Aerobin, Türkiye'de özellikle tesettür ve kadın giyiminde (tunik, ferace, elbise) kullanılan bir kumaşın piyasa adıdır; kaynaklar onu hafif ve kırışmaya dayanıklı bir dokuma kumaş olarak anlatır. Lif ya da örgü adı değildir; sabit bir bileşimi yoktur ve satıcıdan satıcıya değişir.

Akrilik, zincirinin kütlece en az %85'i akrilonitril biriminden oluşan sentetik bir liftir. Yüne rakip olarak geliştirilmiştir, hafif ve yumuşak bir tutum verir; çorap, triko ve battaniyede, güneşe dayanıklılığı nedeniyle de çadır ve tente kumaşında kullanılır.

AQL (kabul edilebilir kalite sınırı), örnekleme muayenesinde hangi planın kullanılacağını gösteren kalite düzeyi değeridir: partinin tamamına değil rastgele çekilen örneğe bakılır ve hatalı parça sayısına göre parti kabul ya da ret edilir. Planlar ISO 2859-1 standardında yer alır.

Bambu (bambu kumaş), çoğu zaman bambu selülozundan kimyasal yolla üretilen rejenere selüloz lifine (viskon, rayon) verilen ticari addır; yani bitkinin kendi lifi değildir. ABD FTC'ye göre yalnız bambudan mekanik yolla elde edilen lif “bambu” diye anılabilir.

Bezayağı, her çözgü ipliğinin bir atkı ipliğinin üstünden, bir sonrakinin altından geçtiği en basit temel dokuma örgüsüdür. Raporu iki çözgü ve iki atkıdan oluşur ve 1/1 diye gösterilir; poplin, kanvas ve şifon gibi kumaşlar bu örgüyle dokunur.

CMT (cut, make, trim; Türkçe karşılığıyla kes-dik-teslim), hazır giyimde fabrikanın alıcının verdiği kumaşı kesip diktiği ve bitirdiği, ürünün değil işlemin ücretini aldığı fason üretim modelidir. Kumaşın sahibi alıcıdır; aksesuarı ve yardımcı malzemeyi kimin sağlayacağı teklifte yazılır.

Denim, çözgü iplikleri indigo ile boyanmış, atkı iplikleri boyasız bırakılmış ve çoğunlukla 3×1 ya da 2×1 dimi örgüyle dokunmuş dayanıklı kumaştır. Türkçede “kot” olarak da anılır; kot pantolon bu kumaştan yapılır.

Denye (denier, den), lif ya da ipliğin 9.000 metresinin gram cinsinden ağırlığıdır ve çoğunlukla yapay lif ve ipliklerin inceliğini anlatmak için kullanılır. Ağırlık esaslı (direkt) bir birimdir: denye büyüdükçe iplik kalınlaşır.

Dijital baskı, tasarımın bilgisayar dosyasından, şablon ya da silindir hazırlamadan, püskürtmeli (inkjet) baskı kafalarıyla doğrudan kumaşa veya ürüne basıldığı yöntemdir. Tekstilde iki ana kullanımı vardır: top kumaşa endüstriyel dijital kumaş baskısı ve bitmiş ürüne DTG baskı.

Dimi, çözgü ve atkı ipliklerinin yüzeyde çapraz (diyagonal) çizgiler oluşturacak biçimde bağlandığı temel dokuma örgüsüdür. Denim, gabardin ve chino gibi pantolonluk kumaşlar dimi örgüyle dokunur.

Dokuma kumaş, boyuna giden çözgü ipliklerinin enine giden atkı iplikleriyle dik açıyla kesiştirilmesiyle tezgâhta elde edilen kumaştır. Örme kumaşa göre daha kararlıdır; esnemesi iplik özellikleri ve doku yapısıyla sınırlıdır.

DTF (direct to film) baskı, tasarımın önce özel bir transfer filmine ayna görüntü olarak basıldığı, ıslak mürekkebin üzerine yapıştırıcı toz serpilip ısıyla kürlendiği ve filmin ısı presiyle ürüne aktarıldığı bir film transferi yöntemidir. Baskı kumaşa değil filme yapıldığı için ürüne ön işlem gerekmez.

DTG (direct to garment, doğrudan giysiye baskı), tasarımın bitmiş giysiye ya da ürüne, platen adlı bir tabla üzerinde tutularak püskürtmeli (inkjet) yazıcıyla doğrudan basıldığı dijital baskı yöntemidir. Dijital baskının parça baskısı olan türüdür; Epson'a göre en iyi sonucu pamukta verir.

Ekose, farklı renk ve genişlikteki yatay ve dikey bantların dik açıyla kesişmesiyle oluşan kareli desendir; bu desenli kumaşa da ekose denir. İngilizcedeki plaid, tartan ve check desenlerini kapsayan geniş bir ad olarak kullanılır.

Elastan, kütlesinin en az %85'i segmentli poliüretandan oluşan ve orijinal uzunluğunun üç katına gerilip bırakıldığında hızla ilk boyuna dönen sentetik esnek liftir. Günlük dilde likra olarak bilinir.

Fason, bir firmanın malzemesini kendisi sağlayıp bir ürünün tamamını ya da kesim, dikim, baskı, nakış, yıkama gibi bir üretim aşamasını başka bir firmaya yaptırmasıdır. Tekstilde işi yapan atölyeye fasoncu, işi veren firmada atölyeyi izleyen çalışana fason takipçisi denir.

Fermuar, iki şerit üzerindeki karşılıklı dişlerin bir sürgüyle birbirine geçirilip ayrılmasıyla açılıp kapanan kapama elemanıdır. Giysi, çanta ve benzeri ürünlerde kullanılır; diş türü, uç yapısı ve numarasıyla tanımlanır.

File kumaş, yüzeyinde düzenli açıklıklar (gözler) bulunan, ağ görünümlü ve gözenekli kumaşların genel adıdır; İngilizcede mesh fabric denir. Ad yapıyı değil görünümü anlatır; örme, dokuma ya da ağ yöntemleriyle yapılabilir.

FOB (Free on Board), malın gemiye yüklendiği anda riskin satıcıdan alıcıya geçtiği, Incoterms 2020'de yalnızca deniz ve iç su yolu için tanımlı bir teslim şartıdır. Hazır giyimde “FOB” ayrıca kumaş ve aksesuarı fabrikanın da temin ettiği tam paket üretim modelini anlatır.

Gabardin, yüzünde ince ve belirgin diyagonal çizgiler bulunan, çok sık dokunmuş sağlam bir dimi kumaştır. Arka yüzü düzdür; pantolon, ceket, takım elbise, üniforma ve yağmurluk gibi ürünlerde kullanılır.

GOTS (Global Organic Textile Standard), en az %70 sertifikalı organik doğal lif içeren tekstillerin hasat sonrası işlenmesinden etiketlenmesine kadar bütün zincirini bağımsız denetimle belgeleyen standarttır. Organik içeriğin yanında çevre ve sosyal ölçütleri de kapsar.

Gramaj, bir kumaşın bir metrekaresinin gram cinsinden ağırlığıdır (g/m²); İngilizcede GSM (grams per square metre) denir. Kumaşın hafif mi ağır mı olduğunu gösteren temel teknik özelliktir.

GRS (Global Recycled Standard), en az %20 geri dönüştürülmüş malzeme içeren ürünler için geri dönüştürülmüş içeriği, izlenebilirliği, sosyal ve çevresel uygulamaları ve kimyasal kısıtları belgeleyen gönüllü bir sertifikasyon standardıdır. Textile Exchange tarafından yönetilir.

Havlu kumaş, yüzeyinde kesilmemiş ilmekler (hav) bulunan, zemin çözgüsü, hav çözgüsü ve atkı ile dokunan, suyu iyi çeken kumaştır. Havlu, bornoz ve plaj giyiminde yaygın olarak kullanılır.

İki iplik, ön yüzü zemin ipliğinin ilmeklerinden, arka yüzü astar ipliğinin uzun atlama ve askı bağlantılarından oluşan, tek plakalı yuvarlak örme makinesinde örülen astarlı (fleece) örme kumaştır. Sweatshirt ve eşofmanda kullanılır; arka yüzü şardonsuz olan türüne İngilizcede French terry denir.

İnterlok, iki adet 1x1 ribananın iç içe geçirilmesiyle çift yataklı yuvarlak örme makinesinde örülen, iki yüzü de düz görünen örme kumaştır. Aynı iplikle süpremden kalın ve daha stabildir; kenarları kıvrılmaz.

İpek, ipek salgılayan böceklerin, çoğunlukla Bombyx mori ipek böceğinin kozasından elde edilen, fibroin proteininden oluşan hayvansal liftir. Doğal lifler arasında istisna olarak sürekli filament biçimindedir; parlak yüzü ve dökümüyle elbise, eşarp, kravat ve yatak tekstilinde kullanılır.

Jakar, deseni baskıyla ya da boyayla sonradan eklemek yerine, her çözgü ipliğinin ayrı ayrı yönetilebildiği tezgâhta kumaşın yapısına işleyen dokuma yöntemidir. Bu tezgâhta dokunan karmaşık desenli kumaşa da jakar denir; örmede de jakar adıyla anılan desenli yapılar vardır.

Jarse, Fransızca jersey sözcüğünden gelen ve örme yöntemiyle üretilen esnek kumaşlar için kullanılan genel bir addır. Tek bir lifi ya da yapıyı göstermez; Türkçe tedarikçi sayfalarında hem tek yataklı (süprem) hem çift yataklı örmeler için kullanılır.

Kadife, havı çözgü ipliklerinden oluşan, yüzeyi kısa ve sık havla kaplı, yumuşak ve parlak görünümlü dokuma kumaştır. Kadife lif söylemez; ipek, pamuk, naylon, asetat ve rayonla dokunabilir.

Kanvas, bezayağı örgüyle sık dokunmuş, ağır ve sağlam bir kumaştır. Çoğunlukla pamuk, keten ya da kenevirden dokunur; yelken, çadır ve branda gibi dayanıklılık isteyen ürünlerde ve resim tuvali olarak kullanılır.

Karde iplik, açma ve temizlemeden sonra tarak (kard) makinesinden geçirilen, ancak tarama (penyeleme) uygulanmayan pamuktan eğrilen ipliktir. Karde bir lif hazırlığı terimidir; eğirme sistemi değildir, karde iplik ring ya da open-end sistemiyle eğrilebilir.

Kartela, tekstilde kumaş, iplik, aksesuar ya da renk seçeneklerinin küçük örnek parçalarla bir kart, defter veya dosyada bir araya getirildiği örnek koleksiyonudur; alıcı kartelaya bakarak kumaşı, rengi veya aksesuarı seçer. İngilizcede swatch card, color card ya da shade card denir.

Kaşkorse, piyasada 2x2 rib örgüye verilen addır: iki düz ve iki ters ilmek sütununun dönüşümlü sıralandığı, çift yataklı makinede örülen geniş fitilli ve esnek bir örme kumaştır. 1x1 rib ise piyasada ribana olarak bilinir.

Keten, keten bitkisinin sapındaki bast tabakasından elde edilen selülozik lifin ve bu liften eğrilen iplikle dokunan kumaşın adıdır. Dayanıklı ve nemi iyi alan, ama az esneyen ve kolay kırışan bir kumaştır; giyimde ve yatak takımı gibi ev tekstilinde kullanılır.

Krep, yüzeyi ince kırışık ya da pütürlü görünen hafif kumaştır. Bu yüzey çoğunlukla çok bükümlü iplikle elde edilir; krep bir lif adı değildir, ipek, pamuk ve başka liflerle yapılabilir.

Lyocell, selülozun organik bir çözücüde türev oluşmadan çözülüp eğirilmesiyle üretilen rejenere selüloz lifidir. Kuru ve ıslak dayanımı viskondan yüksektir; Tencel, Lenzing'in lyocell için de kullandığı marka adıdır.

Merserizasyon, pamuğun (elyaf, iplik ya da kumaş hâlinde) derişik kostik soda çözeltisinde, çoğunlukla gerginlik altında işlendiği terbiye işlemidir. Lif şişer; pamuk boyayı daha çok alır, gerginlikle yapılırsa parlaklığı da artar.

Modal, modifiye edilmiş viskon yöntemiyle üretilen, yüksek kopma kuvvetli ve yüksek yaş modüllü rejenere selüloz lifidir. Viskonun ıslakken daha kararlı olacak biçimde geliştirilmiş türüdür.

MOQ, “minimum order quantity” (minimum sipariş miktarı) ifadesinin kısaltmasıdır: bir üreticinin ya da tedarikçinin sipariş başına kabul ettiği en küçük adet, metre veya kilogram miktarıdır. Hazır giyimde model, renk, kumaş ve aksesuar için ayrı ayrı belirlenebilir.

Müslin, bezayağı örgüyle dokunan ince pamuklu bezdir. Sözlükler çok farklı inceliklerde dokunabildiğini yazar; Türkiye'deki satıcı sayfalarında ad özellikle bebek örtüsü, kundak ve yazlık giysi için kullanılan, tek ya da çok katlı yumuşak pamuklu bez için geçer.

Ne (İngiliz pamuk numarası), 1 libre iplikte kaç tane 840 yardalık çile (hank) bulunduğunu gösteren numaralandırma sistemidir; pamuk ve pamuk karışımı ipliklerde kullanılır. Ne büyüdükçe iplik incelir: Ne 40, Ne 20'den incedir.

Nonwoven (dokusuz yüzey), lif ya da filamentlerden oluşan bir tabakanın dokuma ve örme olmadan, fiziksel ve/veya kimyasal yolla bağlanmasıyla elde edilen yüzeydir. Hijyen, tıbbi malzeme, filtrasyon ve inşaat gibi alanlarda kullanılır.

Numune, tekstilde üretime geçmeden önce onaylanmak üzere hazırlanan örnek giysi, kumaş parçası ya da renk ve baskı denemesidir (İngilizcede sample). Laboratuvar testi için kumaştan alınan küçük parçaya da numune denir; hazır giyimde en sık örnek giysi kastedilir.

OEKO-TEX, 1992'de kurulan OEKO-TEX birliğine bağlı bağımsız enstitülerin düzenlediği tekstil ve deri sertifikaları ailesidir. En bilinen belgesi STANDARD 100, bir tekstil ürününü ve tüm bileşenlerini zararlı maddeler açısından test eder.

Open-end (rotor) iplik, şeritten tek tek ayrılan liflerin hızla dönen bir rotorun oluğunda toplanıp bükülmesiyle üretilen iplik türüdür. Ring ipliğe göre daha düzgün ve daha ucuzdur; daha sert tuşeli ve daha zayıftır, daha kaba numaralara uygundur.

Organik pamuk, organik tarım standartlarına göre, sentetik toksik pestisit ve gübre ile genetiği değiştirilmiş tohum kullanılmadan yetiştirilen ve üçüncü taraf sertifikasyonla doğrulanan pamuktur. Bir lif türü değil, pamuğun yetiştirilme biçimi ve belge durumudur.

Overlok, kumaşın kenarının üzerinden iğne ve lüper iplikleriyle ilmek atan, çoğu modelde aynı anda bıçakla kenarı kesip temizleyen dikiş makinesidir; attığı dikişe de overlok denir. Kenar temizleme, örme kumaşta parça birleştirme ve emniyet dikişi için kullanılır.

Oxford, iki çözgü ipliğinin tek iplik gibi birlikte dokunduğu, 2×1 sepet örgülü bir bezayağı türevi dokuma kumaştır. Hafif dokulu yüzeyiyle çoğunlukla pamuktan gömlek ve etek gibi giysilerde kullanılır.

Örme kumaş, ipliğin ilmeklere dönüştürülüp ilmeklerin birbirine geçirilmesiyle oluşan ve ilmek yapısı sayesinde kendiliğinden esneyen kumaştır. Atkılı ve çözgülü örme olmak üzere iki ana gruba ayrılır; süprem, ribana ve interlok atkılı örme kumaşlardır.

Pamuk, pamuk bitkisinin (Gossypium) tohumlarını saran, selüloz esaslı doğal bitkisel liftir. Kısa stapelli bir liftir; giyimde ve ev tekstilinde saf olarak ya da polyester gibi liflerle karışım hâlinde kullanılır.

Pastal, hazır giyimde kesimden önce hazırlanan kalıp yerleşim planıdır; aynı ad kesim masasına serilen kumaş katları için de kullanılır. İngilizcede plan marker, serili katlar lay diye anılır.

Penye, eğirmeden önce tarama (penyeleme) işleminden geçirilmiş pamuktan eğrilen ipliktir; tarama kısa lifleri ve nepsi ayıkladığı için iplik daha düzgün, daha yumuşak ve daha az tüylü olur. Günlük dilde ve TDK sözlüğünde penye bir kumaş türünün adı olarak da geçer.

Percale (perkal), sık dokunmuş, mat ve pürüzsüz yüzlü bezayağı kumaştır; en çok pamuklu çarşaf ve nevresimde kullanılır. Bir lif adı değil, kumaş yapısı adıdır; sıklığı için kaynaklarda ortak bir eşik yoktur.

Pike (piyasada lakost), düz ilmeklerin yanında askı (tuck) ilmeklerinin kullanıldığı, yüzeyinde petek benzeri küçük delikli (mikro-file) bir doku görünen tek yataklı örme kumaştır. Polo yaka tişört, spor ve kurumsal giyimde yaygındır.

Polar, yüzeyi fırçalanarak tüylendirilmiş, çoğunlukla polyesterden yapılan yumuşak ve kabarık bir örme kumaştır. Hav katmanı hava boşluklarında ısıyı tuttuğu için hafif olmasına rağmen sıcak tutar; mont altı katman, ceket ve benzeri kışlık giysilerde kullanılır.

Poliamid (naylon), zincirinde amid bağları tekrar eden sentetik bir polimerden üretilen liftir. Güçlü, esnek ve aşınmaya dayanıklıdır; çorap, iç giyim, mayo, spor giyim, halı ve spiral fermuar dişinde kullanılır.

Polyester, petrol türevi kimyasallardan üretilen uzun zincirli sentetik bir polimerden ekstrüzyonla çekilen liftir. Güçlüdür, kırışmaya ve çekmeye dirençlidir, hızlı kurur; sürekli filament ya da kesik elyaf olarak kullanılır.

Poplin, yüzeyinde ince ve sık fitil görünümü olan, bezayağı örgüyle dokunmuş sağlam bir kumaştır. Çoğunlukla pamuktan dokunur; gömlek, bluz ve elbise gibi giysilerde kullanılır.

Ranforce, Türkiye'de nevresim ve çarşafta yaygın kullanılan, çoğunlukla pamuktan bezayağı örgüyle dokunan, mat yüzeyli bir kumaşın ticari adıdır. Kaynaklarda standart bir tanımı yoktur; sıklığı ve lif oranı satıcıya göre değişir.

Reçme, esnek örme kumaşlarda etek ucu, kol ağzı, bant ve lastik takmada kullanılan dikiş türünün ve bu dikişi atan makinenin adıdır; İngilizcede coverstitch (makine için coverstitch machine) denir. Kenarın üzerinden ilmek atmaz, ön yüzde paralel düz sıralar bırakır.

Ribana, çift yataklı örme makinesinde örülen, yüzeyinde düz ve ters ilmek sütunlarının dönüşümlü sıralandığı örme kumaştır. Enine çok esner ve iyi toparlar; yaka, kol ağzı ve bel bandı olarak sık kullanılır.

Saten, çözgü ya da atkı ipliklerinin uzun atlamalarla yüzeye çıktığı saten (atlas) örgüsüyle dokunan, parlak ve pürüzsüz yüzlü kumaştır. Türkçede “saten” hem örgünün hem kumaşın adıdır ve lifi söylemez: ipek, pamuk ya da sentetik liflerle dokunabilir.

Scuba (dalgıç kumaş), genellikle polyester-elastan iplikle çift plakalı makinede tek parça örülen, yüzü düz ve pürüzsüz, gövdeli bir çift yüzlü örme kumaştır. Sünger çekirdekli neopren (lamine) kumaşla aynı şey değildir.

Selanik, askı (tuck) ve ilmeklerin çift yataklı makinede dönüşümlü örüldüğü, kalın ve dolgun görünümlü bir örme kumaştır. İngilizcede cardigan yapısı denir; hırka, kazak ve ceket gibi kışlık ürünlerde kullanılır.

Serigrafi, mürekkebin baskı yapılmayacak bölgeleri kapatılmış gergin bir elekten rakle (sıyırıcı) ile geçirilerek yüzeye aktarıldığı baskı yöntemidir; TDK sözlüğünde “ipek baskı” olarak geçer. Tekstilde tişört gibi bitmiş ürünlere ve kesilmiş parçalara da uygulanır; tasarımdaki her renk için ayrı elek hazırlanır.

Süblimasyon baskı, tasarımın dispers boyalı mürekkeple transfer kâğıdına ayna görüntü olarak basıldığı, ısı ve basınçla boyanın buharlaşıp polyester gibi sentetik liflerin içine geçirildiği bir boya transferi yöntemidir. Pamuk gibi doğal liflerde doğrudan sonuç vermez.

Süprem, tek yataklı (tek plaka) yuvarlak örme makinesinde örülen, bir yüzünde dikey ilmek sütunları, diğer yüzünde ilmek sıraları görünen ince ve esnek örme kumaştır. Tişört ve iç giyimde yaygın olarak kullanılır.

Şardon, kumaş yüzeyindeki liflerin dönen silindirlerle dışarı çekilip tüylü bir yüzey (hav) oluşturulduğu mekanik terbiye işlemidir. Şardonlu iki iplik, üç iplik ve polar gibi kışlık örme kumaşların tüylü yüzü bu işlemle elde edilir.

Şifon, ince, hafif ve şeffaf ya da yarı şeffaf, bezayağı örgüyle ve sert bükümlü iplikle dokunan kumaştır. İlk şifonlar ipekten yapılırdı; bugün naylon ve diğer sentetik liflerle, ayrıca rayonla (viskon) da dokunur.

Teknik föy (tech pack), bir giysinin üretilebilmesi için gereken bilgileri tek belgede toplayan yazılı ürün tanımıdır: teknik çizim, ölçü tablosu, malzeme listesi, dikim detayları ve etiket ile paketleme bilgileri. Marka ya da tasarımcı hazırlar; üretici bu belgeye göre teklif verir, numune ve seri üretimi yapar.

Tela, giysi parçasında iki kat kumaşın arasında kalarak yaka, manşet, ön pat gibi bölgelerin formunu ve dayanımını destekleyen yardımcı malzemedir. Isı ve basınçla yapıştırılan (yapışkanlı) ya da dikilerek takılan çeşitleri vardır.

Termin, tekstil ve hazır giyim siparişlerinde teslim tarihini ya da siparişten teslime tanınan süreyi anlatan sektör terimidir; süre karşılığı İngilizcede lead time’dır. TDK sözlüğü sözcüğü yalnızca “randevu” diye kaydeder.

Üç iplik, ön yüzü yapan zemin ipliğine bir dolgu (hav) ipliği ve onu yerinde tutan bir bağlantı ipliği eklenerek örülen yuvarlak örme fleece kumaştır. İki ipliğe göre daha dolgun ve kararlıdır; sweatshirt, hoodie ve eşofmanda kullanılır.

Velur, yüzeyi kesilmiş kısa havla kaplı, örme yöntemiyle üretilen kadifemsi kumaştır; dokuma kadifenin örme karşılığı olarak anılır. Geleneksel yöntemde yuvarlak örme makinesinde iki iplikle örülür ve hav ilmekleri sonradan kesilir.

Viskon, selülozun kimyasal olarak çözülüp lif biçiminde yeniden oluşturulmasıyla üretilen rejenere selüloz lifidir. Pamuk gibi selüloz esaslıdır, ancak ıslakken dayanımının yaklaşık yarısını yitirir.

Yün, koyun ya da kuzu postundan elde edilen, keratin proteininden oluşan hayvansal liftir. Pullu yüzeyi ve kıvrımlı yapısıyla sıcak tutar, su buharını emebilir ve esner; ıslakken sertçe hareket ettirilirse keçeleşir.