Boncuklanma (Pilling) nedir?

Boncuklanma (pilling), kumaş yüzeyine bir ya da daha fazla lifle tutunan, dolaşmış küçük lif kümelerinin oluşmasıdır; TDK “boncuklanmak” fiilini “boncuk biçiminde taneler oluşmak” diye tanımlar. Giyim sırasındaki sürtünmeyle, yıkama ve kurutmada ortaya çıkar, kumaşın görünümünü bozar ve ISO 12945 serisiyle ölçülür. Süs boncuğu ve “boncuk elyaf” adıyla anılan elyaf ürünü bu maddenin konusu değildir.

Boncuklanma, tüylenme ve matting

ISO 12945'in başlığı üç olguyu sayar: pilling, fuzzing ve matting. Standardın 4. kısmı bunların her birinin görsel olarak ayrı ayrı değerlendirilmesini tarif eder (ISO). Bu maddede tüylenme, lif uçlarının yüzeye çıkmasıdır ve boncuk oluşumunun ilk basamağıdır; boncuğu bu liflerin dolaşıp topaklanması oluşturur (Kahraman, 2006). Türkçede “tüylenme” bazen boncuklanma karşılığı da kullanıldığından, teklif ve şartnamede kusuru “boncuklanma (pilling)” diye adlandırmak karışıklığı önler.

Boncuklanma nasıl oluşur?

Kahraman (2006, s. 4–6) boncuk oluşumunu dört aşamada anlatır:

1. Hav (tüy) oluşumu: İplik yüzeyindeki lif uçları açığa çıkar; aşınmanın ilk etkisi budur.
2. Karmaşıklaşma: Hav, lifin özelliklerine bağlı kritik bir yüksekliğe ulaşınca lifler birbirine dolaşır.
3. Büyüme: Boncuk belli bir sınıra kadar büyür.
4. Kopma: Dış kuvvetler boncuğu yüzeye bağlayan liflerin toplam mukavemetini aşarsa boncuk kumaştan ayrılır.

Boncuğun kumaşta kalıp kalmayacağını bağlayıcı liflerin dayanımı belirler: kopma mukavemeti ve eğilme direnci düşük liflerde (yün ve bazı sentetikler) boncuk yüzeyi kolay terk eder, mukavemetli sentetik liflerde yüzeye bağlı kalır (Kahraman, 2006, s. 4–5).

Neden olur, hangi kumaşlarda sık görülür?

Kahraman (2006) lif, iplik, kumaş ve terbiye etkenlerini bir derlemede toplar; aşağıdaki eğilimler o derlemede aktarılan çalışmalara dayanır:

Boncuklanma testi nasıl okunur?

ISO 12945 dört kısımdan oluşur: Kısım 1 boncuklanma kutusu, Kısım 2 modifiye Martindale, Kısım 3 rastgele yuvarlanma (random tumble), Kısım 4 görsel değerlendirmedir (ISO). Kısım 3, serbestçe yuvarlanamayan kumaşlara uygulanmaz. Görsel derece beş basamaklıdır: Hossain ve ark. (2021) ISO 12945-1 ölçeğini 1 = yoğun boncuklanma, 5 = değişiklik yok diye aktarır.

Skalanın yönü her yöntemde aynı değildir. Kahraman (2006, s. 17) Du Pont rastgele yuvarlanma cihazı için 1'i “boncuklanma yok”, 5'i “çok fazla boncuklanma” diye verir; bir biyo-parlatma çalışmasında panel 0 (yok) ile 5 (şiddetli) arasında bir indeks kullanmıştır (Thiyagarajan ve Hari, 2014). Rapordaki derecenin hangi yönde okunduğunu mutlaka doğrulayın. Yöntemin adımları için kumaş testleri rehberine bakın.

Boncuklanma nasıl önlenir?

1. Tüy yakma ve ısıl sabitleme: Polyester-pamuk karışımlı fleece üzerinde işlem görmemiş kumaş 1. dereceyi, yalnız ısıl sabitleme 2'yi, yalnız tüy yakma 3'ü, ikisi birlikte 4'ü aldı (ISO 12945-1:2000, 14.400 devir; Hossain ve ark., 2021). Aynı sıralama üç farklı karışımda çıktı; yine de tek bir çalışmadır.
2. Biyo-parlatma (pamuk): Selülaz enzimi yüzeyden çıkan lif uçlarını kısmen parçalar; 20s karde iplikle örülmüş pamuklu bir kumaşta enzimli yıkama, panelin verdiği boncuklanma indeksini anlamlı biçimde düşürdü (Thiyagarajan ve Hari, 2014). Selülaz selülozu parçaladığı için yöntem selüloz esaslı liflere yöneliktir.
3. “Anti-pilling” iddiası: Bu madde için incelenen ISO 12945 kayıtlarında bu ifadenin bir tanımı yoktur; iddiayı ISO 12945 ile ölçülmüş derece olarak belgeletin.

Sipariş verirken boncuklanma nasıl istenir?

1. Yöntemi yazın: ISO 12945-1, -2 ya da -3. Test cihazları farklı etkenlere farklı hassasiyet gösterir (Kahraman, 2006, s. 20–21).
2. Devri ya da süreyi sabitleyin: Boncuk sayısı ve büyüklüğü deney süresine göre değişir (Kahraman, 2006, s. 21).
3. Kabul derecesini skalanın yönüyle birlikte yazın.
4. Yıkama sonrası ölçümü de isteyin: Kahraman'ın (2006, s. 27) aktardığı bir çalışmaya göre yıkama sayısı arttıkça boncuklanma eğilimi de artmıştır.

Sık sorulanlar

Pilling ne demek?

Pilling, boncuklanmanın İngilizce adıdır: kumaş yüzeyinde lif uçlarının dolaşıp topaklanmasıyla oluşan yumaklar. ISO 12945'in başlığında fuzzing (lif uçlarının yüzeye çıkması) ve matting ile birlikte anılır.

Anti-pilling nedir?

Boncuklanmayı azaltmayı amaçlayan lif, iplik ya da terbiye çözümlerine verilen addır; incelenen ISO 12945 kayıtlarında tanımı yoktur. İddiayı ISO 12945 ile ölçülmüş derece olarak isteyin.

Boncuklanma testi nedir?

Kumaşın yüzeyinde boncuk oluşturma eğilimini laboratuvarda ölçen deneydir. ISO 12945 serisi bu eğilimi tüylenme (fuzzing) ve matting ile birlikte ele alır; numune standart koşullarda aşındırıldıktan sonra yüzey görsel olarak derecelendirilir ve sonuç devir sayısı değil derece olarak raporlanır. Deneyin nasıl yapıldığını kumaş testleri rehberi adım adım anlatır.