Dokuma Kumaş nedir?

Dokuma kumaş, boyuna giden çözgü ipliklerinin enine giden atkı iplikleriyle dik açıyla kesiştirilmesiyle tezgâhta elde edilen kumaştır. CottonWorks dokumayı iki iplik takımının birbirine geçirilerek kumaş yapısı oluşturulması olarak tanımlar. İplikler ilmek yapmaz; birbirinin altından ve üstünden geçerek bağlanır. Bu yapı dokumayı örmeye göre kararlı kılar; esnemesi iplik özellikleri ve doku yapısıyla sınırlıdır (Dönmez, 2008). Oxford gibi gömleklik kumaşlar, denim ve gabardin gibi alt giyim kumaşları ve çarşaflık bez dokumadır (CottonWorks, Basic Woven Fabric Designs).

Çözgü, atkı ve kenar

Çözgü (warp; ends) kumaşın boyunca, makine yönünde giden iplik takımıdır; atkı (weft; picks, filling) kumaşın eni boyunca giden takımdır (CottonWorks). Çözgü ipliği genellikle daha sıkı bükülü, daha güçlü ve daha kararlıdır; atkı genellikle biraz daha gevşek bükülü ve daha zayıftır (University of Kentucky Extension, 2006).

Kenar (selvage), boyuna yönde uzanan sağlam kenardır (Kentucky). Köşegen yönlerin tümü eğik yöndür (bias); 45°'lik gerçek eğik yönde dokuma kumaş en çok esner. Tezgâh kumaşı çözgü ve atkı birbirine dik olacak biçimde kurar; kumaş terbiye sırasında bu hizadan kayabilir (Kentucky). Kesim ve numune değerlendirmesinde bu yönleri ayırmak gerekir.

Dokuma kumaş nasıl dokunur?

Çözgü iplikleri gergin tutulur; tezgâh bu ipliklerin bir bölümünü kaldırıp indirerek bir açıklık (shed) oluşturur ve atkı bu açıklığa atılır (CottonWorks). Çözgüyü kaldıran düzene göre üç yöntem vardır: kam (cam), dobi (dobby) ve jakar (jacquard). Kam ve dobi çözgüleri çerçevelerle yönetir (kamda tipik olarak 6–8, dobide 12–32 çerçeve); jakar çerçeve yerine çekme ipleri kullanır ve büyük desen raporlarına, çok ayrıntılı desenlere izin verir (CottonWorks). Çözgüyü tezgâha girmeden önce çözgücü levente sarar; gerektiğinde haşıllar ve taharlar da.

Geleneksel atkı atma yöntemi mekiktir; bugün yerini büyük ölçüde mekiksiz yöntemler (rapier, projektil, hava jetli, su jetli) almıştır. Mekik, atkıyı kumaşın iki yanından da atan tek yöntemdir ve bu yüzden iki yanda temiz dokunmuş kenar verir. Su jetli yöntemde yalnızca polyester, naylon ve olefin gibi hidrofobik lifler kullanılabilir (CottonWorks). Bu yöntemlerden birine kurulu tezgâhı dokuma operatörü çalıştırır, kopukları giderir ve dokunan kumaşı kontrol eder.

Üç temel örgü

Üç temel dokuma örgüsü bezayağı, dimi ve satendir (CottonWorks).

Örme ve nonwoven'dan farkı

Şartnamede ve testte

Seçim ipuçları

1. Adı değil yapıyı yazın: örgü, lif, iplik, çözgü ve atkı sıklığı, gramaj ve en birlikte belirtilmelidir. “Poplin”, “gabardin” gibi adlar yalnızca örgü ailesini ve görünümü anlatır.
2. Esneme istiyorsanız elastik iplik oranını yazın: elastik iplik olmadan bezayağı kumaş esnemez (Pratt Institute).
3. Hizayı kontrol edin: kumaş terbiye sırasında hizadan kayabilir; hizaya uygun kesilip dikilmeyen giysi istenmeyen yerlerde esneyebilir, etek ucu sarkabilir (University of Kentucky Extension, 2006).
4. Örgü ailesine göre beklenti belirleyin: satende takılma ve dikiş kayması, bezayağında sertlik görülebilir (CottonWorks).

Yapı, lif, iplik ve terbiye ayrımının genel çerçevesi kumaş çeşitleri rehberinde anlatılıyor. Kumaş tedarikçisi arıyorsanız dokuma kumaş kategorisindeki firmalara bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çözgü ve atkı hangisidir?

Çözgü boyuna, atkı enine giden iplik takımıdır (CottonWorks). Kenar çözgüyle paralel uzanır (University of Kentucky Extension, 2006).

Dokuma kumaş esner mi?

Kendiliğinden çok az esner: esneme iplik özellikleri ve doku yapısıyla sınırlıdır (Dönmez, 2008). En çok eğik yönde “verir” (University of Kentucky Extension, 2006). Belirgin esneme için yapıya elastik iplik katılır.

Poplin, gabardin ve denim dokuma mıdır?

Evet, üçü de dokumadır. Collins sözlüğü poplini bezayağı kumaş olarak tanımlar; CottonWorks denim ve gabardini 3×1 dimiyle dokunan alt giyim kumaşları arasında sayar. Ayrıntı için poplin ve gabardin maddelerine bakın.