Tela nedir?

Tela, giysi parçasında iki kat kumaşın arasında kalan ve o bölgenin formunu, dik duruşunu ve dayanımını destekleyen yardımcı malzemedir. TDK telayı “kumaşla astar arasına konularak giysinin dik durmasını sağlayan kolalı bez” diye tanımlar. Bugün tela dokuma, örme ya da dokusuz bir tabandan yapılır; yapışkanlı türlerinde tabanın yüzeyi ısıyla eriyen bir reçineyle kaplıdır (Seyidzade, 2022).

Telanın işlevi ve kullanıldığı yerler

Kesilmiş giysi parçalarının tela ile yapıştırılarak birleştirilmesine telalama denir. MEB’in kesimhane modülüne göre telalama; kumaşın dayanımını artırmak, esnemeyi önlemek, giysi formunu korumak, kumaşa tok bir görünüm kazandırmak ve dikimi kolaylaştırmak için yapılır (MEB, 2008, s. 23). Telanın kullanıldığı başlıca yerler yaka, manşet, ön pat, cep ağzı, kemer ile ceket ve montun ön bedenidir (Ankara Üniversitesi açık ders notu; Gürarda ve ark., 2019).

Tela türleri

Tela iki ayrı ölçüte göre sınıflanır: taban yapısı ve kumaşa tutturma yöntemi.

Taban yapısına göre

Tablo, Ankara Üniversitesi açık ders notuna dayanır.

Tutturma yöntemine göre

• Yapışkanlı tela: Yüzeyindeki termoplastik reçine ısıyla eriyip kumaşa tutunur. Reçine olarak poliamid, polyester, HDPE, LDPE ve çeşitli kopolimerler kullanılır (Seyidzade, 2022). Ders notuna göre reçine tabana toz nokta, pasta nokta, çift nokta ya da sıvama yöntemiyle uygulanır. Çift nokta, yapışkanın kumaşın yüzüne ve telanın arka yüzüne geçmesini önlemek içindir.
• Dikilen tela: Isı ve basınç uygulanmadan, iki kumaş katının arasına doğrudan dikişle tutturulur (Gürarda ve ark., 2019).

Yapıştırma: sıcaklık, basınç ve süre

Yapışkanlı tela, tela presinde ısı ve basınçla yapıştırılır. Sıcaklık, süre ve basınç; telalı kumaşın soyulma direncini ve sertliğini etkiler. Dokuma bir yüzey kumaşına düz dokuma, dimi ve dokusuz üç farklı telanın yapıştırıldığı bir çalışmada, sıcaklık ve süre artışının sertliğe etkisi tela tipine göre farklı çıkmıştır (Gürarda ve ark., 2019). Yani tek bir ayar her telaya uymaz.

MEB modülüne göre ısı, telanın cinsine ve kumaşın özelliğine göre ayarlanır; ince telada kalına göre daha düşük ısı verilir, aksi hâlde tela eriyebilir. Pres çıkışında kumaş henüz sıcakken tela ayrılabilir ya da kabarabilir; bu yüzden soğutma istasyonu kullanılır (MEB, 2008, s. 22). Değerler ürüne göre değiştiği için telanın teknik föyündeki aralığı ve kendi kumaşınızda yapacağınız denemeyi esas alın.

Tela, astar ve benzer terimler

• Astar: TDK astarı “kumaşın veya derinin iç tarafına geçirilen ince kat” diye tanımlar. Astar giysinin iç yüzünü kaplayan, giysi gibi dikilen bir kumaş katıdır. Tela ise kumaşla astar arasında kalan destek malzemesidir.
• Dokusuz yüzey (nonwoven): Liflerin iplik yapılmadan birleştirilmesiyle elde edilen yüzeydir. Giysi telası dokusuz yüzeylerin kullanım alanlarından biridir, ama tela dokuma ve örme tabandan da yapılır (Seyidzade, 2022). Yani her dokusuz yüzey tela değildir, her tela da dokusuz değildir.
• Ekstrafor: Örme giysilerde omuzdaki esnemeyi önlemek için omuz dikişine konan gereçlerden biridir. MEB’in tişört dikimi modülü ekstraforu şerit teladan ayrı bir gereç olarak sayar (MEB, Tişört Dikimi, s. 19 ve 37).

Sık görülen sorunlar ve testler

Ders notu, telalı üretimde şu sorunları sayar:

• Yapışkanın alta akması: Yapışkan telanın arka yüzüne geçip pres bandını ya da zemini kirletir.
• Yapışkanın üst kumaşa akması: Isı, basınç ya da süre fazlaysa yapışkan kumaşın yüzüne çıkar; tül gibi ince, hafif kumaşlarda sık görülür.
• Farklı çekme: Kumaş ve tela farklı çekerse dikim bölgesinde dalgalanma ve büzülme oluşur.
• Ayrılma ve kabarma: Bağ zayıfsa ya da kumaş yeterince soğutulmadan presten alınırsa tela ayrılır, kumaş kabarır.
• Renk değişimi: Fazla ısı ya da yapıştırıcı geçici ya da kalıcı renk değişimine yol açabilir.

Yapışma dayanımı laboratuvarda ölçülür. DIN 54310:1980-07, yapışkanlı telanın üst kumaştan mekanik olarak ayrılmasını test eder. ASTM D2724 ise bağlı, yapıştırılmış ve laminasyonlu giysi kumaşlarının yapışma dayanımını yıkama ya da kuru temizleme öncesi ve sonrası belirler. Hangi yöntemin kullanılacağını alıcının şartnamesi belirler.

Kısa sorular

Tela giysiyle birlikte yıkanır mı?

Evet. Tela giysinin parçası olarak yıkama, ütü ve gerekiyorsa kuru temizlemeye girer. Ders notuna göre telanın yıkamada kumaştan ayrılmaması, kuru temizlemede yapışkanının çözülmemesi ve kumaşla birlikte hareket etmesi, yani kumaşla uyumlu boyut değiştirmesi beklenir.

Tela yapıştırma nerede yapılır?

Hazır giyimde genellikle kesimden sonra kesimhanede, tela presinde yapılır; ardından parçalar kontrol edilip dikime gider (MEB, 2008). Üretim akışındaki yeri için hazır giyim üretim süreci rehberine bakın.

Tela seçerken nereden başlanır?

Önce bölgenin işlevine bakın: ilik ve kemer gibi yük binen yerlerde dokusuz tela yetersiz kalabilir; örme kumaşlarda enine esneyen, atkı eklemeli raşel tabanlı telalar da kullanılır (ders notu). Sonra telayı kendi kumaşınıza yapıştırıp yıkayarak deneyin. Tedarikçiler için tela firmaları sayfasına bakın.