Keten nedir?

Keten, keten bitkisinin (Linum usitatissimum) sapındaki bast tabakasından elde edilen selülozik bir liftir; bu liften eğrilen iplikle dokunan kumaşa da keten denir. İngilizcede bitkiye flax, kumaşa linen denir; AB lif adları tüzüğü lifi “flax (or linen)” diye adlandırır. Keten dayanıklı ve nemi iyi alan bir liftir, ama elastikiyeti düşüktür ve kumaşı kolay kırışır. Giyimde ve yatak takımı, yastık, döşemelik gibi ev tekstilinde kullanılır.

Keten neyi anlatır?

Sözcük bitkiyi, lifi ve kumaşı birlikte anlatır. TDK keteni lifleri dokumacılıkta kullanılan bir bitki olarak, sıfat olarak da bu bitkinin liflerinden yapılmış olan anlamında verir; “keten bezi” sözlükteki bileşikler arasındadır. AB tekstil lifi tüzüğü (1007/2011, Ek I) “flax (or linen)” lifini keten bitkisinin bast tabakasından elde edilen lif olarak tanımlar; CottonWorks da linen'i bitkinin sapını saran bast'tan gelen selülozik lif diye anar. Getty Art & Architecture Thesaurus ise “linen” adını keten bitkisinin eğrilmiş lifinden dokunan kumaşların genel adı olarak verir. Aynı tüzüğe göre pamuk, pamuk bitkisinin kozasından elde edilir; yani pamuk tohum lifi, keten gövde (bast) lifidir.

Keten lifi nasıl elde edilir?

CottonWorks süreci şöyle özetler:

1. Keten, uzun ve ince saplar verecek biçimde yetiştirilir; olgunlaşınca toprağından çekilerek sökülür.
2. Saptaki lif dışı maddeler çürütme (İngilizcede retting) ile ayrıştırılır; lif kütlesi durulanır ve kurutulur.
3. Lif, kırma ve çırpma (breaking, scutching) ile sapın odunsu kısmından ayrılır.
4. Tarama (hackling) ile uzun ve kısa lifler birbirinden ayrılır.
5. Lif eğrilir; keten ipliğine S büküm verilir.

Ketenin özellikleri

Tablodaki nem payı bir ticari kabul değeridir, ölçüm sonucu değildir. Bulgular lif düzeyindedir; kumaşın davranışını iplik numarası, dokuma sıklığı ve terbiye de belirler. Isı konusunda kaynaklar aynı yönü göstermez: Avrupa keten sektör kuruluşu Alliance for European Flax-Linen & Hemp, 2014 tarihli bir konfor çalışmasına dayanarak ketenin ısıyı viskon ve pamuktan daha iyi tuttuğunu bildirir. Serinlik beklentisini tek bir sayıya bağlamayın: hava geçirgenliği (EN ISO 9237) ile ısıl ve su buharı direnci (EN ISO 11092) farklı şeyleri ölçer.

Kullanım alanları

Alliance for European Flax-Linen & Hemp keten kullanımını üç alanda toplar: giyim (moda), ev tekstili ve iç mekân (yatak takımından yastığa ve döşemeliğe), teknik uygulamalar. Teknik tarafta keten lifinin tenis raketi gibi spor ekipmanlarında ve ısı ve ses yalıtımında kullanıldığını belirtir.

Keten, kenevir, jüt ve rami

Dördü de gövde (bast) lifidir ama ayrı bitkilerden gelir. AB tüzüğü (Ek I) keteni Linum usitatissimum'dan, keneviri (true hemp) Cannabis sativa'dan, jütü Corchorus olitorius ve Corchorus capsularis'ten, ramiyi Boehmeria nivea ve Boehmeria tenacissima'dan elde edilen ayrı lifler olarak tanımlar. Etikette ve teklifte lifi tüzükteki adıyla yazın.

Kumaş alırken

1. Lif oranını yüzdeyle yazın: “%100 keten” ile karışım aynı davranmaz. Bu yazının tarihi itibarıyla AB tüzüğü (1007/2011, Madde 9), AB pazarına sunulan tekstil ürünlerinin etiketinde bütün liflerin adının ve ağırlıkça yüzdesinin azalan sırayla yazılmasını ister. Türkiye pazarı için geçerli etiket kurallarını bir mevzuat uzmanına danışarak teyit edin.
2. İplik numarasının sistemini belirtin. İngiliz numara sistemlerinde çile (hank) uzunluğu elyafa göre değişir: pamukta 840 yarda, ketende 300 yarda (MEB, 2014). Ayrıntı için iplik numarası rehberine bakın.
3. Gramajı g/m² olarak ve ölçüm yöntemiyle yazın. Küçük numuneyle birim alan kütlesi EN 12127'ye göre ölçülür.
4. Ketende çekmeyi yazılı alın: ISO 5077 ölçümünde yıkama ve kurutma ISO 6330 prosedürlerine uyularak yapılmalı. Ketenin boyut kararlılığı zayıf olarak bildirilir.
5. Kırışmayı numunede değerlendirin. Kırışma lifin doğasıdır; ürün için kabul edilebilir olup olmadığına yıkanmış numuneye bakarak karar verin.

Sık sorulan sorular

Keten ile pamuk arasındaki fark nedir?

Kaynakları farklıdır: AB tüzüğü pamuğu pamuk bitkisinin kozasından, keteni keten bitkisinin bast tabakasından elde edilen lif olarak tanımlar (Ek I); yani pamuk tohum lifi, keten gövde lifidir. Karaman Atmaca (2019) keten lifinin yüksek mukavemetine karşılık düşük buruşmazlık açısını ve düşük elastikiyetini sayar; bu yüzden keten kumaş kolay kırışır. Tüzüğün kabul ettiği nem payları da farklıdır: keten %12, normal pamuk %8,5.

Keten kumaş çeker mi?

Karaman Atmaca (2019) ketenin boyut kararlılığının zayıf olduğunu yazar. Çekme miktarı kumaşa göre değişir; ISO 5077 ve ISO 6330 ile yıkatılmış numune üzerinde ölçtürün.

Keten yazın serin tutar mı?

Kaynaklar tek bir yanıt vermez. Karaman Atmaca (2019) keten lifinin ısıl iletkenliğinin yüksek olduğunu, UAL ise lifin hava hapsetmediği için yalıtıcı özelliği olmadığını yazar. Avrupa keten sektör kuruluşu ise 2014 tarihli bir konfor çalışmasına dayanarak ketenin ısıyı viskon ve pamuktan daha iyi tuttuğunu bildirir. Kumaşta serinlik gramaj, dokuma sıklığı ve terbiyeye de bağlıdır; hava geçirgenliği (EN ISO 9237) ve ısıl direnç (EN ISO 11092) değerlerini ayrı ayrı isteyin.