Fermuar nedir?

Fermuar, iki şerit üzerindeki karşılıklı dişlerin bir sürgüyle birbirine geçirilip ayrılmasıyla açılıp kapanan kapama elemanıdır. TDK fermuarı “giysi, çanta vb. yerlerde kullanılan, karşılıklı dişler ve bunların üzerinde yürüyen kapatıcıdan oluşan düzenek” diye tanımlar ve sözcüğün Fransızca fermoir’dan geldiğini belirtir. Giyimde fermuar; diş türü, uç yapısı ve numarasıyla tanımlanır.

Fermuarın parçaları

• Şerit: Dişlerin üzerine tutturulduğu banttır; genellikle polyesterdir (YKK, 2022).
• Diş ve zincir: Karşılıklı dişlerin kenetlenmiş hâline zincir denir.
• Sürgü ve elcik: Sürgü, dişleri birbirine geçirip ayıran hareketli parçadır; Türkiye’de kürsör de denir. Elcik, sürgüye bağlı tutma parçasıdır.
• Durdurucular: Zincirin üst ucundaki üst durdurucular ve dipli fermuarda alt uçtaki alt durdurucudur.
• Kutu ve pim: Yalnızca separe fermuarın alt ucunda bulunur.

Diş türü ve uç yapısı

Diş türüne göre

Kaynaklar: YKK, 2022; Coats; YKK Türkiye; Ankara Üniversitesi ders notu.

Uç yapısına göre

• Dipli (kapalı uçlu): Alt durdurucu iki şeridi altta birleştirir; fermuar yalnızca üstten açılır. Etek, pantolon ve cepte kullanılır.
• Separe (açık uçlu): Alt uçta kutu ve pim bulunur; iki yarı tamamen ayrılır. Ceket ve mont önünde kullanılır.

Her türün seçim ölçütleri ve ürüne göre başlangıç tablosu için fermuar çeşitleri ve numaraları rehberine bakın. Tedarikçiler için fermuar firmaları sayfası var.

Numara ne anlatır?

Numara, kapalı fermuarda birbirine geçmiş dişlerin genişliğine bağlı bir boyut sınıfıdır; büyüdükçe diş genişler ve beklenen dayanım artar. Milimetreye birebir eşit değildir: bir üreticinin kataloğunda 5 numara spiral fermuar 5,5–7,0 mm bandında yer alır (YKK Fastening Catalogue, Ocak 2022). Katalog verisi örnek olarak alınmıştır, marka tavsiyesi değildir.

Türkiye’de naylon fermuarlar “tip” numarasıyla da anılır ve bu numaralar uluslararası numaralarla aynı ölçeği izlemeyebilir (Ankara Üniversitesi Açık Ders, Fermuar). Bu yüzden siparişte diş türünü ve diş genişliğini milimetre olarak da yazın.

Benzer terimlerden farkı

• Düğme ve çıtçıt: TDK düğmeyi giysiye dikilen küçük bir tutturucu, çıtçıtı iki parçalı metal bir tutturucu olarak tanımlar. İkisi de belirli noktalardan tutturur; fermuar ise kenar boyunca sürekli kapanır.
• Hook-and-loop bant: Bir yüzünde çengel, diğerinde ilmek bulunan ve bastırınca tutunan banttır. Velcro bir marka adıdır; genel ad hook-and-loop’tur (Velcro Companies). TDK, “cırcır” sözcüğünün bir anlamını fermuar olarak kaydeder; teklif ve siparişte günlük adlar yerine teknik tanımı yazın.

Standart ve nikel

Genel kullanım fermuarlarını Avrupa düzeyinde EN 16732 standardı (Slide fasteners (zips) – Specification) kapsar. Standart; elcik bağlantısı, durdurucular, kutu ve sürgü kilidi gibi parçalar için performans düzeyleri ve test yöntemleri verir, yıkama ve kuru temizlemede boyut kararlılığı ile renk haslığı düzeylerini de tanımlar. EVS kaydına göre 2025 baskısı 15.05.2025’ten itibaren geçerlidir ve 2015 baskısının yerini almıştır; dalış giysisi gibi özel amaçlı fermuarları kapsamaz.

Metal parçalı fermuarda nikel kısıtı da vardır. AB’de REACH Tüzüğü’nün Ek XVII’sinin 27. girdisi, cilde doğrudan ve uzun süreli temas etmesi amaçlanan eşyalarda cilde temas eden parçalardan nikel salımını haftada santimetrekare başına 0,5 µg ile sınırlar; giysilerde kullanılan fermuarlar girdinin örnek listesindedir (Tüzük (AT) 552/2009). Türkiye’de aynı kısıtlama KKDİK Yönetmeliği’nin Ek-17’sinin 27. girdisinde yer alır (Resmî Gazete, 23 Haziran 2017, sayı 30105 mükerrer). Referans ölçüm yöntemi EN 1811’dir; Avrupa Komisyonu referansı 20 Aralık 2023’te EN 1811:2023’e güncellemiştir (C/2023/1604). Bu bilgiler bu maddenin tarihi itibarıyla (Ekim 2026) geçerlidir, mevzuat değişebilir. Güncel metni mevzuat kaynağından ve akredite test laboratuvarınızdan teyit edin; ihracat ya da uygunluk kararı için kimyasal mevzuat uzmanınıza danışın.

Kısa sorular

Fermuarı kim icat etti?

Tek bir mucit göstermek kaynağa göre değişir; patent belgeleri daha güvenli dayanaktır. Whitcomb L. Judson’a 1893’te verilen ABD patenti (No. 504.038), ayakkabıdaki iki parçalı kenetleri, üzerlerinde kaydırılan bir kılavuz blokla birbirine geçirip ayıran bir düzeneği korur. Gideon Sundback’in 1914’te başvurup 1917’de aldığı “Separable fastener” patenti (No. 1.219.881) ise iki esnek şeritteki birbirine geçen elemanları kayar bir düzenekle kenetleyip ayıran, giysilere yönelik bir kapama düzeneğini anlatır.

Fermuarlı giysiyi yıkarken nelere dikkat edilir?

Yıkama, kurutma ve kuru temizlemede fermuarı kapalı tutun; açık fermuar diğer giysilere takılıp zarar görebilir (YKK, 2022). Alüminyum alaşımlı dişli fermuar kot yıkaması ve yeniden boyama gibi sert işlemlere uygun değildir (YKK, 2022). Ütü sınırı diş türüne göre değişir (YKK, 2022); değerler yukarıda bağlantısı verilen rehberdedir.