Kumaş Hataları ve 4 Puan Sistemi: Kumaş Kontrolü Nasıl Yapılır?

4 puan sistemi nedir?

4 puan sistemi (İngilizce four-point system; aramalarda "4 nokta sistemi" diye de geçer), kumaş toplarını görsel kontrolle derecelendirmenin yaygın yöntemlerinden biridir; öteki yaygın yöntem 10 puan sistemidir (Cotton Incorporated). Kontrolcü topu boydan boya inceler, hatayı ölçüp puanlar ve toplamı top büyüklüğüne bölerek karşılaştırılabilir bir sayı bulur. Puan, hatanın kumaş düzlemindeki uzunluğuna göre verilir:

Son kontrol: Ekim 2026. Kaynak tarihleri: Cotton Incorporated notu Ağustos 2014, V-Trust 30 Mart 2025, Kapucuoğlu 2023 (s. 13). Milimetre değerleri yuvarlatılmıştır (3, 6, 9 inç = 76,2, 152,4, 228,6 mm). Tam 3, 6 ve 9 inçlik hata V-Trust'ın biçimiyle alt banda yazıldı; Cotton Incorporated bu sınır değerleri açıkça bir banda koymaz.

Bantlar üç yayında aynıdır. V-Trust tabloyu ASTM D5430'a bağlar, Kapucuoğlu "ASTM Standard, 2004" diye anar. ASTM D5430-26'nın herkese açık kaydı (güncelleme: 23 Mart 2026) standardı kumaşların görsel muayene ile derecelendirilmesi yöntemi olarak tanımlar; alıcı ile satıcı anlaşırsa rulo ve sevkiyat kabulünde kullanılabileceğini, puan atama seçeneklerinin bulunduğunu ve aynı topun puanının seçeneğe göre önemli ölçüde değişebileceğini yazar (kapsam 1.2; madde 5.2). Ücretli metin okunmadığı için 4 puan sisteminin bu seçeneklerden biri olduğu doğrulanmış değildir; sözleşmede bant tablosunu da yazın.

Kumaş kontrolü nasıl yapılır?

Kumaş kontrolü çoğunlukla iki yerde yapılır: üretim tesisinin çıkışında (ham ya da boyanmış top) ve kumaşı alan işletmenin girişinde, kesimden önce. Bir denim işletmesinin giriş talimatı önce çeki listesini gelen miktarla karşılaştırır, top numaralarını ve adedini doğrular, hasarlı top için tutanak tutar (Kapucuoğlu, 2023, s. 19). Ardından kumaş kontrolcü topu kumaş kontrol makinesinde ya da kontrol masasında inceler.

Işık ve hız sonucu etkiler. Cotton Incorporated'ın notu yüzeye dik gelen doğrudan üst ışığı, 4.100–4.500 K soğuk beyaz floresan lambayı ve 100 foot-candle düzeyini (yaklaşık 1.076 lux; dönüşüm yazarın hesabı) önerir; arkadan ışık tarafların anlaşmasına bağlıdır. MEB modülü de masada ışığın üstten gelmesini ister (MEGEP, 2007, s. 15). Hız için tek değer yoktur; bir derleme dakikada 8–20 m hızı anar (Kısaoğlu, 2006, s. 234). Normal hızda ve bir yarda ya da bir metre mesafeden görünen her hata sayılır; kumaş çoğunlukla tek yüzünden ve tam enine incelenir (Cotton Incorporated).

1. Etiketteki top numarasını, metrajı ve eni ölçülenlerle karşılaştırın.
2. Topu makineye ya da masaya düz yerleştirip tam enine tarayın.
3. Hatayı görünce durdurun, yerini işaretleyin, boyutunu ölçün.
4. Boyuta göre puan verin; her yardanın toplamını 4'te sınırlayın.
5. Top bitince toplamı 100 yd² puanına çevirin.
6. Sonucu tutanağa yazın, hatalı kısmı ayırın, tekrarlayan hatayı kaynağına bildirin.

Görsel kontrolün sınırı vardır: Kısaoğlu'nun derlemesi, 1995 tarihli bir çalışmaya göre eğitimli kontrolcünün hataların yaklaşık %70'ini bulabildiğini, iki sistem üreticisine göre insanın tipik olarak %40–60'ını yakaladığını aktarır (2006, s. 233). Rakamlar eskidir, ikincisi otomatik sistem satan firmaların beyanıdır; hata listesi, ışık ve hız yazılı değilse iki kontrolcü aynı topa farklı puan verebilir.

Hata puanlama kuralları

Başka kaynak belirtilmedikçe kurallar Cotton Incorporated'ın notundandır.

Tek hata ve yarda başına üst sınır

Bir yarda ya da metre kumaşa, hata sayısı ve boyutu ne olursa olsun en çok 4 puan verilir; Kapucuoğlu da aynı kuralı aktarır (2023, s. 16). V-Trust'ın "tek hata en çok 4 puan" ifadesi bantlar 4'te bittiği için doğrudur, ama yarda sınırı ayrı bir kuraldır. V-Trust yalnız majör hataların puanlandığını belirtir; majör sayılacak hataları alıcı ile satıcının ortak listesi belirler.

Delik ve yırtık

Delik kuralı kaynaktan kaynağa değişir. Kapucuoğlu'nun tablosunda (Çizelge 2.4) 1 inç ve altındaki delik ve açıklık 2, 1 inç ve üstü 4 puandır; sınır değeri iki satırda da geçtiğinden tam 1 inçlik delik net değildir. Bir denim işletmesinin talimatı, iki ya da daha fazla ipliğin koptuğu her yeri büyüklüğüne bakmadan delik sayıp 4 puan verir ve çapı 15 cm ve üstü delikli kısmın toptan ayrılmasını ister (s. 19–20). Sözleşmede delik için boyut sınırını ve puanı yazın.

Sürekli hata

Boy yönünde kesintisiz süren hata (çözgü kaçığı, çizgi, bant) 9 inçten uzunsa, hatanın geçtiği ardışık her yarda ya da metre 4 puan alır.

Kenar hataları ve kullanılabilir en

İncelenen kaynaklar kenar hatalarının puana girip girmeyeceğini açıkça düzenlemez: Cotton Incorporated kumaşın tam enine incelenmesini ister, Kapucuoğlu'nun denim örneği "iki kenar arasındaki" görünür hataları puanlar (s. 19). Kenar hatasının sayılıp sayılmayacağını sözleşmede yazın. Alıcı asgari kullanılabilir en yazdıysa, bu enden dar her yarda 4 puan alır; her dikiş yeri ve tam enli hata da 4 puandır.

100 yd² puan formülü: nasıl hesaplanır?

Toplam puan, top büyüklüğüne bölünerek karşılaştırılabilir hâle gelir:

100 yd² başına puan = toplam puan × 3.600 ÷ (en [inç] × boy [yarda])

3.600, 36 inç ile 100'ün çarpımıdır (V-Trust "× 36 × 100", Kapucuoğlu "× 3600" yazar). Boy, kontrol edilen yarda sayısıdır; en, sözleşmede kenarlı ya da kullanılabilir diye belirtilen değerdir.

Dokuma kumaşta örnek hesap

54 inç eninde, 120 yarda boyundaki bir topta şu hatalar bulundu (hiçbir yardanın 4 puanı aşmadığı varsayılıyor):

Hesap: 28 × 3.600 = 100.800; 54 × 120 = 6.480; 100.800 ÷ 6.480 = 15,56 puan/100 yd². Sınır 40 ise top geçer, 12 ise kalır.

Örme kumaşta kiloyu metreye çevirme

Örme kumaş çoğunlukla kiloyla satılır; en güvenlisi top boyunu kontrol makinesinde ölçmektir. Yalnız kilo varsa: boy (m) = net kg × 1.000 ÷ (gramaj [g/m²] × açık en [m]). Net kiloda çekirdek ve ambalaj düşülür; tüp kumaşta açık en, yatık enin iki katıdır. Gramaj için gramaj hesaplayıcı ve ürüne göre kumaş gramajı rehberi, kilo-metre çevirisi için metre-kilo aracı var.

30 kg net, 200 g/m², 1,60 m açık enli bir topta 14 puan çıktığını varsayalım:

1. Alan: 30.000 ÷ 200 = 150 m².
2. Boy: 150 ÷ 1,60 = 93,75 m = 102,53 yarda (93,75 ÷ 0,9144).
3. En: 1,60 m = 62,99 inç.
4. Puan: 14 × 3.600 ÷ (62,99 × 102,53) = 7,80 puan/100 yd².

Gramaj ±%5 oynarsa sonuç 7,41–8,19 arasına yayılır (yazarın hesabı); bu yüzden etiketteki ya da makinede ölçülen metrajı tercih edin.

Metrik dönüşüm

1 yarda tam 0,9144 m'dir (NIST Handbook 44, Ek C, s. C-9); 100 yd² = 83,6127 m² eder. Cotton Incorporated puan/100 m² değerini 0,836 ile çarparak puan/100 yd²'ye, puan/100 yd² değerini 1,196 ile çarparak puan/100 m²'ye çevirmeyi önerir. Örnekteki top 14 × 100 ÷ (1,60 × 93,75) = 9,33 puan/100 m² eder (9,33 × 0,836 = 7,80); 40 puan/100 yd² sınırı yaklaşık 47,8 puan/100 m²'dir.

Kabul sınırı kaç puan olmalı?

Evrensel bir kabul sınırı yoktur; ASTM D5430'un kapsamı da kabulde kullanımı alıcı ile satıcının anlaşmasına bağlar. Sık anılan referans 100 yd² başına 40 puandır: üstündeki rulolar ikinci kalite sayılır, ancak imalatçılar fiyata ve ürüne göre daha düşük ya da yüksek sınır uygulayabilir (Kapucuoğlu, 2023, s. 14). Aşağıdakiler doğru sınır değil, farklı uygulamalardan örnektir:

Son kontrol: Ekim 2026. Birçok fabrika kumaşı geçti-kaldı yerine birinci ve ikinci kalite diye ayırır (Sarkar, 2014). Denetlenecek topları da yazın: Cotton Incorporated 1.000 yarda ya da metreye kadar sevkiyatta bütün topların, daha büyüğünde çoğunlukla %10'unun denetlenmesini, denetlenenlerin %20'si hatalıysa tamamının kontrolünü önerir; bu bir öneridir. Sözleşme hükmü için hukuki destek alın; bu yazı hukuki danışmanlık değildir.

Dokuma kumaş hataları

MEGEP Kumaş Kontrolü modülü dokuma hatalarını dokuma makinesi, terbiye, dokuma hazırlık ve yüzey yapımı (çözgü yönü, atkı yönü, yüzey) diye gruplar (s. 23–32). Adlar modüldendir; eş adlar parantezdedir ve işletmeye göre değişir. Yapı farkı için kumaş çeşitleri rehberine bakın.

Son kontrol: Ekim 2026. Puanlarken yönü belirleyin: boy yönünde süren hatada sürekli hata kuralı, eni kaplayan hatada 9 inç üstü bandı, noktasal hatada boyuta göre 1–4 puan işler (Cotton Incorporated kurallarının uygulaması).

Örme kumaş hataları

MEGEP örme hatalarını kaynağa göre üçe ayırır: iplikten, örme makinesinden ve yüzeysel (örme ve terbiye kaynaklı) hatalar (s. 5–6). İplik hataları boyadan sonra belirginleştiği için ham kontrolde kaçabilir; Tekstil Rehberi olarak önerimiz hem ham hem boyalı topu incelemektir.

Son kontrol: Ekim 2026.

Kumaş hataları hangi aşamada doğar?

Aşamayı bilmek, kime bildireceğinizi belirler. MEGEP'in kaynak gruplarına göre:

Son kontrol: Ekim 2026.

Kontrol tutanağı nasıl yazılır?

MEB modülündeki mamul kumaş giriş kontrol raporu nitelik, ölçü ve laboratuvar kontrollerini tek formda toplar (MEGEP, 2007, s. 16). 4 puan için tutanakta şu alanlar bulunmalıdır:

• Üst bilgi: top numarası, parti, kumaş, renk, tedarikçi, tarih, kontrolcü.
• Ölçü: etiketteki ve ölçülen metraj ve kullanılabilir en; örmede gramaj ve en türü (açık ya da tüp).
• Her hata: kaçıncı yarda ya da metrede olduğu, adı, yönü, boyutu, puanı.
• Toplamlar: yarda başına 4 puanla sınırlanmış toplam, 100 yd² puanı.
• Sonuç: kabul, ikinci kalite ya da ret; uygulanan sınır, birimi ve puan sistemi.
• Koşullar: ışık, hız, incelenen yüz.

Ayrılan hatalı bölüm kesimde fire olur; fireyi azaltmak için pastal planlama ve fire rehberine bakın.

4 puan sistemi ile AQL arasındaki fark

İkisi farklı nesneyi ölçer. AQL ile örnekleme bitmiş giysi partisinden tablodan çıkan sayıda parça çekip hatalı parçaları sayar; 4 puan sistemi seçilen topu boydan boya inceler ve hatayı boyutuyla puanlar. Haslık, çekme, mukavemet ve boncuklanma gibi özellikler görsel kontrolle anlaşılmaz; bunun için kumaş testleri rehberine ve test laboratuvarları kategorisine bakın. Bitmiş ürünü kontrol eden kalite kontrolcü ile kumaş topunu inceleyen kontrolcünün işi ayrıdır.

Sık yapılan hatalar ve özet

• 40 puan/100 yd² referansını standart sanmak; sınır sözleşmede yazılmalıdır.
• Birimleri karıştırmak: 100 yd², 100 lineer yarda ve 100 m² farklı sayılar verir; dönüşümün yönü karıştırılırsa sonuç yaklaşık 1,4 kat sapar.
• Yarda sınırını, delik kuralını, hata listesini, majör-minör ayrımını, ışık ve hızı yazmamak.
• Örmede kiloyu metreye çevirirken tüp ile açık eni, net ile brüt kiloyu karıştırmak.
• Sistem adını yazmadan puan karşılaştırmak: 10 puan ve Graniteville "78" sistemlerinin bantları farklıdır (Kapucuoğlu, 2023, s. 15–16).

Özetle: kurallar ve sınır sözleşmeye yazılır; hatalar puanlanıp yarda başına 4 puanla sınırlanır; toplam puan × 3.600 ÷ (en × boy) ile 100 yd² puanına çevrilir ve sözleşmedeki sınırla aynı birimde karşılaştırılır. Kontrol hizmeti veren firmalar kalite kontrol kategorisindedir.