Elastan nedir?

Elastan, kütlesinin en az %85'i segmentli poliüretandan oluşan ve orijinal uzunluğunun üç katına gerilip bırakıldığında hızla ve neredeyse tamamen ilk boyuna dönen sentetik liftir (AB 1007/2011, Ek I). Kumaşa esneme ve geri toparlanma kazandırmak için genellikle düşük oranda, başka liflerle birlikte kullanılır. Günlük dilde “likra” denir; ABD'de adı spandex'tir.

Elastan, likra ve spandex

Üç ad aynı lif ailesini anlatır, ama aynı düzeyde değildir.

• Elastan (elastane): AB lif adıdır.
• Spandex: ABD'deki genel addır; FTC bu adı, lif yapıcı maddesi en az %85 segmentli poliüretan olan lifler için tanımlar (16 CFR 303.7).
• Likra (Lycra): Marka adıdır. LYCRA® bugün The LYCRA Company'nin tescilli markasıdır; lif 1958'de DuPont'ta geliştirilmiştir. Şirket de spandex ve elastanı aynı lif sınıfını anlatan genel adlar olarak tanımlar (The LYCRA Company). Cingü (2022), Türkiye'de Lycra adının genel ad gibi kullanıldığını yazar. Şartnamede ve etikette “elastan” yazın.

Her elastik lif elastan değildir. AB listesinde elastodiene (no. 42), elastomultiester (no. 45) ve elastolefin (no. 46) ayrı lif adlarıdır; son ikisinde ölçüt üç değil bir buçuk katına gerilip toparlanmadır (Ek I).

Yapısı ve özellikleri

• Zincir yapısı: Zincirlerde yumuşak ve sert bölgeler vardır. Yumuşak bölgeler lifin gerilip eski hâline dönmesini sağlar, sert bölgeler zincirleri birbirine bağlar (Saçak, 2002; aktaran Cingü, 2022).
• Esneme: Bir kaynağa göre uzunluğunun yaklaşık 4–7 katına gerilebilir (Cingü, 2022; McCann, 2015'e dayanan paragrafta).
• Nem: Hidrofobik bir liftir, su emiciliği düşüktür (Yeşil, 2003; aktaran Cingü, 2022). AB tüzüğünün lif oranı hesabında kabul ettiği nem payı %1,5'tir (Ek IX).

Kumaşta nasıl kullanılır?

Elastan kumaşta tek başına değil, başka bir ipliğin yanında yer alır.

• Çıplak elastan: Yuvarlak örmede genellikle çıplak elastan ipliği kullanılır (Tezel, 2007; aktaran Cingü, 2022). Elastan ipliğin numarası dtex ile verilir; Cingü'nün araştırmasında 22–78 dtex çıplak elastan iplikleri kullanılmıştır.
• Kaplamalı ve özlü iplikler: Elastanın etrafına filament ya da kesikli lif sarılır: tek katlı ya da çift katlı kaplamalı, hava ile puntalanmış ve özlü (core-spun) iplik türleri bulunur (Cingü, 2022).
• Süprem ve ribanada besleme: Elastan her sıraya beslenirse “tam elastanlı” (günlük dilde “full lycra'lı”), iki sırada bir beslenirse “yarı elastanlı” olur. Ribanada elastan yalnız kapak iğnelerine ya da hem kapak hem silindir iğnelerine verilir (Tezel, 2007; aktaran Cingü, 2022).
• Oran: Pantolonda yaklaşık %2 elastan şekli korumaya yetebilirken mayo, korse ve spor giyimde %15–40 kullanılabilir (McCann, 2015; aktaran Cingü, 2022).
• Kumaş davranışına etkisi: Pamuklu ribana ve süpremle yapılan bir çalışmada elastan katkısı gramajı artırmış, çekmeyi ve spiralliği azaltmıştır (Halim ve Fahad, 2019; aktaran Cingü, 2022).

Elastan iplik tedarikçilerini elastan iplik, elastanlı ürün yapan mayo ve çorap üreticilerini mayo ve plaj giyimi ile çorap kategorilerinde arayabilirsiniz.

Elastan oranını nasıl doğrularsınız?

1. Yüzdesiyle yazın. Şartnamede ve etikette bileşimi “%95 pamuk, %5 elastan” gibi yazın.
2. Laboratuvar analizi isteyin. ISO 1833-20, bazı elastan türlerinin pamuk, viskon, cupro, modal, lyocell, poliamid, polyester ya da yünle karışımlarında elastan oranını dimetilasetamid yöntemiyle belirler; akrilik lif varsa uygulanmaz. Bazı karışımlar için ISO 1833-12 ya da ISO 1833-21 kullanılır.
3. Numune üzerinde kontrol edin. Kumaştan numune kesip iplikleri sökerek elastan ve diğer ipliği ayrı ayrı tartmak, sonra oranlamak da bir yöntemdir (Cingü, 2022).

Bakım

Elastan (spandex) içeren kumaşta klorlu ağartıcı kullanılmaz; gerekiyorsa renkli çamaşıra uygun ağartıcı seçilir. Elde ya da makinede ılık suyla yıkama, askıda kurutma ya da kurutma makinesinde düşük ısı önerilir. Ütü düşük ayarda, kısa süreli ve aynı noktada bekletilmeden yapılır (FabricLink). Her zaman ürünün bakım etiketini esas alın.

Sık sorulanlar

Kumaşta kaç % elastan olmalı? Tek doğru oran yoktur; ürüne göre seçilir. Kaynaklarda pantolon için yaklaşık %2, mayo ve spor giyim için %15–40 gibi aralıklar geçer (McCann, 2015; aktaran Cingü, 2022). Hedef oranı ve elastanın kumaşa nasıl beslendiğini numuneyle doğrulayın.

Elastan ile likra aynı mı? Günlük dilde aynı lifi anlatırlar. Likra (Lycra) bir marka adıdır; lifin genel adı elastan, ABD'de spandex'tir.