Viskon nedir?

Viskon, selülozun kimyasal olarak çözülüp lif biçiminde yeniden oluşturulmasıyla üretilen rejenere selüloz lifidir. AB lif adı listesi viskonu, viskon yöntemiyle elde edilen rejenere selüloz lifi olarak tanımlar (AB 1007/2011, Ek I). ABD'de FTC kurallarının kendi listesindeki genel ad rayon'dur; kurallar ISO 2076 lif adlarını da kabul eder (16 CFR 303.7). Pamuk gibi selüloz esaslıdır, ama tarladan toplanmaz, fabrikada üretilir. Bu yüzden doğal lifler (pamuk, yün) ile sentetik lifler (polyester) arasında ayrı bir grup sayılır; modal ve lyocell de bu gruptandır.

Viskon nasıl üretilir?

Hammadde odun hamuru levhaları ya da pamuk linteridir. Levhalar sodyum hidroksit çözeltisinde bekletilir, preslenip parçalanır ve olgunlaştırılır. Ardından karbon disülfürle işlenerek selüloz ksantata dönüştürülür, seyreltik kostikte çözülür. Koyu kıvamlı çözelti dinlendirilip süzüldükten sonra ince deliklerden asit banyosuna basılır; selüloz burada lif olarak yeniden katılaşır (NPTEL). Karbon disülfür çevre açısından sorunlu bir kimyasaldır; bir incelemeye göre üretimde ancak %70–75'i geri kazanılabilir (Zhang ve ark., 2018; Chen ve ark., 2015'e atıfla).

Viskonun özellikleri

• Nem tutma: AB tüzüğünün lif oranı hesabında kabul ettiği nem payı viskonda %13, pamukta %8,5, polyesterde %1,5'tir (Ek IX). Yani tüzük, viskon için pamuktan yüksek bir nem payı kabul eder.
• Islak dayanım: Standart viskon ıslakken çekme dayanımının yaklaşık yarısını yitirir (kuru dayanımın %50–55'ini korur). Islakken dengesizleşir, gerilebilir ya da çekebilir (Zhang ve ark., 2018).
• Esneklik ve aşınma: Lifler esnek olmadığı için aşınma direnci düşüktür; bazı özellikleri pamuğa benzer (NPTEL).

Nerede kullanılır?

Standart viskonun başlıca kullanım alanları giyim ve ev tekstilidir (Zhang ve ark., 2018). Örme kumaşlarda süprem gibi yapılarda, dokumada poplin ve şifon gibi kumaşlarda tek başına ya da karışım olarak görülür (kumaş çeşitleri rehberi). Yazlık kumaş bağlamında ölçüm verileri için terletmeyen kumaşlar yazısına bakın.

Viskon, modal, lyocell ve benzer adlar

Kaynaklar: AB 1007/2011 Ek I ve Ek IX; Zhang ve ark. (2018), Tablo 1–2 ve s. 4586 (modalın yaş dayanımı Ek I tanımına göre yazılmıştır).

• Rayon: ABD FTC kurallarında rejenere selüloz liflerinin genel adıdır; en yaygın tür olan standart rayon etiketlerde “viscose” adıyla geçer (Zhang ve ark., 2018). FTC tanımı lyocell'i rayon grubunun içinde ayrıca anar; AB listesinde ise viskon, modal ve lyocell ayrı lif adlarıdır.
• Bambu viskonu: Bambu selülozundan üretilen rejenere lif “bambu lifi” değil, rejenere selüloz lifidir. FTC, ABD'de yalnızca doğrudan bambu lifiyle üretilen ürünlerin “bambu” diye satılabileceğini, bambudan rejenere edilen lifin “rayon” ya da “bambudan yapılmış rayon” gibi bir adla etiketlenmesi gerektiğini belirtir (FTC, Ağustos 2009).
• Pamuk: Pamuk, pamuk bitkisinin kozasından elde edilen doğal liftir (AB 1007/2011, Ek I); viskon ise fabrikada yeniden oluşturulur.

Kumaş alırken

1. Bileşimi yüzdesiyle yazın. Viskon, modal ve lyocell AB listesinde ayrı adlardır; şartnamede de ayrı yazın.
2. Yıkama sonrası boyut değişimini isteyin. ISO 5077 yöntemiyle, yıkama ve kurutma ISO 6330 prosedürlerine göre ölçülen en ve boy değişimi. Viskon ıslakken çekebilir.
3. Bakım etiketini esas alın. Çoğu rayon giysi için kuru temizleme önerilir, bazıları elde ya da makinede yıkanabilir (FabricLink).

Viskon elyaf tedarikçilerini elyaf, viskon iplik tedarikçilerini viskon iplik kategorisinde arayabilirsiniz.

Sık sorulanlar

Viskon doğal mı, sentetik mi? İkisi de değil. Hammaddesi bitkisel selülozdur, ama lif kimyasal süreçle yeniden oluşturulur; bu yüzden “rejenere selüloz lifi” denir.

Viskon ile rayon aynı mı? Gündelik kullanımda çoğu zaman aynı lifi anlatırlar: AB listesindeki ad viskon, ABD FTC listesindeki ad rayon'dur. Rayon, ABD tanımında lyocell'i de kapsayan daha geniş bir gruptur.

Viskon kumaş çeker mi? Islakken dengesizleşebilir ve çekebilir; bu yüzden yıkama sonrası boyut değişimi ölçümü ve bakım etiketi önemlidir.