Örme Kumaş nedir?

Örme kumaş, ipliğin özel iğnelerle ilmeklere dönüştürülüp her ilmeğin önceki, sonraki ve yanındaki ilmeklere bağlanmasıyla oluşan kumaştır (Dönmez, 2008). Dokumada iki iplik takımı dik açıyla kesişir; örmede ise iplik birbirine geçen ilmek zincirleri kurar (NPTEL; CottonWorks). Bu ilmek yapısı kumaşa kendiliğinden esneme verir ve kumaşın vücudu sarmasını sağlar (Dönmez, 2008). Tişört, eşofman, kazak, çorap ve iç giysi gibi ürünler örme kumaştan yapılır (Marmaralı, 2004; aktaran Dönmez, 2008).

Örme kumaşın yapısı

Örme kumaşta yatay ilmek dizilerine ilmek sırası (İngilizcede course), dikey dizilere ilmek çubuğu (wale) denir (CottonWorks). Düz ilmeklerden oluşan yüz genellikle ön yüz, ters ilmeklerden oluşan yüz arka yüz olarak kullanılır (Marmaralı, 2004; aktaran Dönmez, 2008).

Örme kumaşta en çok esneme çoğunlukla ilmek sırası yönünde, yani enine olur; ama her kumaşta böyle olmayabilir ve satın almadan önce esnemeyi denemek gerekir (University of Kentucky Extension, 2006). Dokumayla karşılaştırıldığında bezayağı dokuma kumaş ana yönlerde gerilmeye daha dirençlidir ve iki yüzü benzer görünür; basit ilmeklerden örülen atkılı kumaşın ön ve arka yüzü ise birbirinden farklı görünür (NPTEL).

Atkılı ve çözgülü örme

Örmecilik atkılı ve çözgülü örme olmak üzere iki ana gruba ayrılır (Dönmez, 2008). Tablo ikisini karşılaştırır.

Yuvarlak makine, iğneleri silindirik bir yatağa dizdiği için tüp biçiminde kumaş verir (Dönmez, 2008); düz makineler ise kazak gibi ürünlerde kullanılır (CottonWorks). Tek yataklı yuvarlak makineye sanayide “süprem makinesi”, çift yataklı makineye “ribana makinesi” de denir (Çeken, 2008; aktaran Dönmez, 2008). Tablonun çözgülü örme sütunundaki “havlu” örme yapıdaki ürünleri anlatır; zemin çözgüsü, hav çözgüsü ve atkıyla dokunan havlu kumaşı ayrı bir maddedir: havlu kumaş. Yuvarlak makinede ipliği ilmeğe çevirip tüp kumaşı örme operatörü (yuvarlak örme ustası) üretir. Çorap makinesini ise çorap makinacı hazırlar ve örgüyü izler.

Başlıca örme kumaşlar

• Süprem: tek yataklı makinede örülür; enine esneme boyuna esnemenin yaklaşık iki katıdır ve kesilen kenar kıvrılır (CottonWorks).
• Ribana ve kaşkorse: çift yataklıdır; piyasada en çok kullanılan “ribana” 1x1 rib, “kaşkorse” 2x2 rib örgüdür (Dönmez, 2008). Rib, süpremin yaklaşık iki katı genişliğe esner ve doğru örülürse kıvrılmaz (CottonWorks).
• İnterlok: iki 1x1 ribananın iç içe örülmesiyle oluşur; iki yüzü de aynı görünür, çok kararlıdır ve kıvrılmaz (CottonWorks).
• Pike: yüzeyinde mikro file (küçük delikli) doku bulunur; polo gömlek ve spor giyimde kullanılır (CottonWorks).
• İki iplik ve üç iplik: ek iplik arka yüzde atlamalar (float) yaparak örülür (CottonWorks); sektörde şardonlu ya da şardonsuz olarak anılır (Uyanık, 2023). CottonWorks fırçalanmış türlerini fleece, fırçalanmamış türünü French terry olarak adlandırır; üç iplikli fleece'i en kararlı ve en dolgun fleece yapısı sayar.
• Polar: fırçalanmış, çoğunlukla polyester örme kumaştır (bkz. polar maddesi).

Çift yataklı (double knit) kumaşlar tek yataklılara göre daha kararlıdır ve daha az kıvrılır (CottonWorks).

Dokuma kumaştan nasıl ayırt edilir?

1. Büyüteçle bakın: örmede iplik ilmek zinciri oluşturur; dokumada iki iplik takımı birbirine dik gider (Dönmez, 2008; NPTEL).
2. Esnemeyi deneyin: örme kumaş kendiliğinden esner; dokumanın esnemesi iplik özellikleri ve doku yapısıyla sınırlıdır (Dönmez, 2008). Elastanlı dokuma ya da kararlı bir interlok bu kuralı bulanıklaştırabilir.
3. Kesik kenara bakın: atkılı örme uçlarda kıvrılır, ilmek kaçırır ve sökülür (CottonWorks). Çözgülü örme ise yatay kesildiğinde kıvrılmaz ve saçaklanmaz (CottonWorks); bu yüzden kenar kontrolü tek başına yeterli değildir, ilk iki adımla birlikte kullanın.

Şartnamede ve testte

Örme kumaş siparişinde yapıyı (atkılı ya da çözgülü, kumaş türü), lifi, ipliği, makine inceliğini ve gramajı birlikte yazın. Cm başına ilmek sırası ve çubuğu sayısı EN 14971 ile, birim alan kütlesi küçük numuneyle EN 12127 ile ölçülür; EN 12127 dokuma ve örme kumaşlara uygulanır. Yıkama sonrası boyut değişimi ISO 5077 ile, yıkama ve kurutma prosedürü ISO 6330 ile belirlenir. Gramaj aralıkları için ürüne göre kumaş gramajı, tişört kumaşları için tişört kumaşı seçimi yazılarına bakın; örme, dokuma ve nonwoven'ın genel karşılaştırması kumaş çeşitleri rehberinde.

Kumaş tedarikçisi arıyorsanız örme kumaş kategorisindeki firmalara bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Örme kumaşın dokumadan farkı nedir?

Örmede iplik ilmeklere dönüşür ve ilmekler birbirine geçer; dokumada çözgü ve atkı dik açıyla kesişir. İlmek yapısı örmeye kendiliğinden esneme verir; dokumanın esnemesi iplik özellikleri ve doku yapısıyla sınırlıdır (Dönmez, 2008).

Atkılı örme ile çözgülü örme arasındaki fark nedir?

Atkılı örmede ilmekler yatay yönde yan yana iğneler tarafından sırayla oluşturulur; çözgülü örmede ilmekler boyuna uzanan ayrı ipliklerle dikey yönde oluşur (CottonWorks). Atkılı örme kumaş enine sökülebilir; çözgülü örme genellikle sökülmez (Dönmez, 2008).

Triko örme kumaşla aynı şey mi?

Ad kaynağa göre farklı şeyleri anlatır. TDK, tricot kökenli “triko” sözcüğünü örülerek dokunan bir cins yün kumaş olarak tanımlar. Pratt Institute ise tricot adını, çoğunlukla sentetik filament iplikten örülen çözgülü bir kumaş için kullanır. Teklifte “triko” yazmak yerine yapıyı (atkılı ya da çözgülü, kumaş türü) ve lifi belirtin.

Örme kumaş yıkamada çeker mi?

Boyut değişimi lif, iplik ve terbiyeye bağlıdır. Ölçüsü ISO 5077 yöntemiyle, yıkama ve kurutma ISO 6330 prosedürlerine göre belirlenir; tedarikçiden yıkama sonrası en ve boy değişimini isteyin.