İpek nedir?

İpek, ipek salgılayan böceklerin, çoğunlukla Bombyx mori ipek böceği larvasının kozasından elde edilen, fibroin proteininden oluşan hayvansal liftir (Pratt Institute; CottonWorks). Türkiye'nin elyaf adları ve etiketleme yönetmeliği (Ek-1, no. 4; bundan sonra Yönetmelik) ve AB'nin 1007/2011 sayılı tüzüğü (Ek I, no. 4) ipeği “yalnızca ipek salgılayan böceklerden elde edilen lif” olarak tanımlar. TDK sözlüğü ise ipeği “ipek böceği kozaları çözülerek çıkarılan ve dokumacılıkta kullanılan çok ince, esnek ve parlak tel” diye verir. Parlak yüzü, dökümü ve yumuşaklığıyla elbise, bluz, eşarp, kravat ve yatak tekstilinde aranır.

İpek nasıl elde edilir?

Larva, salgıladığı filamentle koza örer ve ipek bu kozadan çıkarılır. CottonWorks'e göre iki fibroin filamenti serisin adlı ikinci bir proteinle tek bir iplik hâlinde bağlanır; işlem sırasında serisin uzaklaştırılır ve fibroin kalır. Bir ders kitabı ipeğin yaklaşık %70–75 fibroin ve %25–30 serisinden oluştuğunu yazar (INFLIBNET). Geleneksel ipek böcekçiliğinde kozalar lifi toplamak için haşlanır (Pratt Institute). Yetiştirilen ipeğin yanında doğadan toplanan yabani (tussah) ipek de vardır (CottonWorks).

Pamuk ve yün gibi doğal lifler kesik (stapel) lif olarak sınıflanır; ipek bunun istisnasıdır, çünkü sürekli filament olarak elde edilir (Cotton Incorporated, Textile Yarns). Serisin giderme (degumming) kumaşta ağırlık kaybettirir; bu kaybı telafi etmek için ipek metal tuzlarıyla ağırlaştırılabilir ve aşırı ağırlaştırma kumaşı zayıflatır (INFLIBNET).

Özellikleri

• Dayanım: Pratt Institute ipeği doğal liflerin en güçlülerinden biri, bir ders kitabı en güçlüsü olarak anar. Aynı kitaba göre ıslakken dayanımının %20'sine kadarını yitirir; esnemesi orta ile zayıf, kırışmazlığı orta düzeydedir (INFLIBNET).
• Konfor: Pratt Institute, ipeğin nefes alabilir ve nemi taşıyabilir olduğunu, sıcak ve soğuk iklimde rahat giyildiğini yazar. Yönetmelik Ek-9 lif oranı hesabında ipek için %11,00 nem payı kabul eder; bu bir ticari hesap değeridir, ölçüm sonucu değildir.
• Parlaklık: Lifin üçgen prizma benzeri kesiti ışığı farklı açılardan yansıtır (INFLIBNET); Pratt Institute doğal parlaklığı ve dökümlülüğü ipeğin ayırt edici özellikleri arasında sayar.
• Işık, ter ve böcek: Aşırı güneş ışığı ipeği zayıflatır, ter sararmaya yol açabilir, kirli bırakılan ipek böceklerin hedefi olur (INFLIBNET). FabricLink uzun süreli saklamada ipeğin ışıktan, havadan ve böceklerden korunmasını önerir.
• Boyama: Asit boyalar yün, ipek ve naylonu boyar; bazik boyalar da ipekte kullanılır (INFLIBNET). Baskıda ipek için reaktif boyaların kullanıldığı tekstil baskı çeşitleri rehberinde anlatılır.

İpek ile karıştırılan adlar

• Saten: Saten bir örgü ve kumaş adıdır; lifi söylemez, ipekten de pamuktan ya da sentetik liflerden de dokunur. Şifon ve poplin de kumaş adlarıdır.
• Suni ipek, yapay ipek: TDK bu iki birleşiği “ipek” maddesinin altında sıralar. Yönetmelik madde 6'ya göre etikette lif kompozisyonu yalnız Ek-1'deki adlarla yazılır, bu adlar başka lifler için kullanılamaz ve “ipek” terimi bir elyafın şeklini ya da sürekli filament ipliğin belirli bir sunumunu belirtmek için kullanılamaz (AB tüzüğü Madde 5 de aynıdır). Viskoz yöntemiyle elde edilen rejenere selüloz lifi listede “viskoz” adıyla yer alır (no. 25; bu sitede yaygın yazımıyla viskon); kupro, modal ve lyocell de ayrı adlardır.
• İpek baskı: TDK'de “ipek baskı” bir baskı yöntemidir ve serigrafi anlamına da gelir; ürünün lif bileşimini söylemez.
• İpeksi, ipek tuşeli: Pazarlama sözleridir, bileşimi söylemez. Etiketteki lif adını ve yüzdesini kontrol edin.

Kumaş alırken

1. Lif oranını yüzdesiyle yazdırın. Yönetmelik madde 8, “%100”, “saf” ya da “tamamen” ifadelerini yalnız tamamen aynı elyaftan oluşan ürünler için kabul eder. Maddeler yönetmeliğin 2015 tarihli metninden 11 Ekim 2026 itibarıyla aktarıldı; ipekli ürün satacağınız pazarın güncel kurallarını bir mevzuat uzmanına teyit ettirin.
2. Ağırlaştırma yapılıp yapılmadığını sorun. Metal tuzlarıyla ağırlaştırma elin tutumunu ve dökümü iyileştirir ama aşırısı kumaşı zayıflatır (INFLIBNET).
3. Gramajı g/m² olarak yazdırın. Numuneden hesap için gramaj hesaplayıcı kullanılabilir.
4. Yıkama sonrası boyut değişimini isteyin. ISO 5077 yöntemiyle, ISO 6330 prosedürleriyle ölçülür.

İpek eşarp ve şal üreticilerini eşarp ve şal, ipek lifi tedarikçilerini elyaf kategorisinde arayabilirsiniz.

Bakım

FabricLink'e göre yalnız ön yıkaması yapılmış ipek yıkanabilir; çoğunlukla kuru temizleme tercih edilir. Astarsız ve süssüz parçalar hafif sabunla ılık suda dikkatle elde yıkanabilir. Klorlu ağartıcı ipekte asla kullanılmaz. Her zaman ürünün bakım etiketini esas alın.

Sık sorulan sorular

İpek terletir mi?

İpek de terlemeyi durduramaz; soğuma yolu olan terlemeyi hiçbir kumaş engellemez. Pratt Institute ipeği nefes alabilir ve nemi taşıyan bir lif olarak tanımlar. Ama ter ipek için bir risktir: bir ders kitabı ipeğin terle sararabildiğini yazar (INFLIBNET). İpekli kumaşın konforunu lifin yanında iplik, örgü ve gramaj da belirler; hava geçirgenliği (EN ISO 9237) ve su buharı direnci (EN ISO 11092) değerlerini isteyin. Ayrıntı: terletmeyen kumaşlar.

İpek ile saten aynı mı?

Hayır. İpek bir lif, saten bir örgü ve kumaş adıdır. İpekten dokunmuş saten vardır; ama pamuk, polyester ya da naylon saten de vardır.

Suni ipek gerçek ipek midir?

Hayır. “İpek” adı Ek-1'de yalnızca ipek salgılayan böceklerden elde edilen lif için ayrılmıştır. Hangi lif olduğunu etiketteki lif adı ve yüzdesinden öğrenin.

İpek yıkanır mı?

Etikete bağlıdır. FabricLink yalnız ön yıkaması yapılmış ipeğin yıkanabildiğini, çoğunlukla kuru temizlemenin tercih edildiğini ve klorlu ağartıcının asla kullanılmaması gerektiğini yazar.