Kumaş Çeşitleri ve Özellikleri: Örme, Dokuma ve Nonwoven Rehberi

Kumaş çeşitleri ve özellikleri dört katmanda tanımlanır

Bir kumaşı eksiksiz anlatmak için yapı, elyaf, iplik ve terbiyeyi ayrı ayrı söylemek gerekir. Tablo dört katmanı ve her birinin neyi değiştirdiğini özetler.

İplik katmanı kumaş adıyla en sık karıştırılanıdır ve en bilinen örneği penyedir. Pamuk lifi tarama makinesinde kısa liflerden, nepslerden ve kir parçacıklarından arındırılır. Cotton Incorporated’a göre tarama iplik düzgünlüğünü, yumuşaklığı, mukavemeti ve parlaklığı önemli ölçüde iyileştirebilir ve daha ince numaralı iplikler sıklıkla taranmış pamuktan eğrilir (ISP 1006, 2003). Yani penye bir kumaş yapısı değil, bir iplik işlemidir; “penye süprem”, süprem yapısında ve taranmış pamuk iplikli kumaş demektir. TDK Güncel Türkçe Sözlük penyeyi “dokumacılıkta özel araçla apresi yapılmış bir tür ince kumaş” olarak da tanımladığı için günlük dilde ikisi karışır. Teklifte yapıyı ve ipliği ayrı yazmak en güvenli yoldur.

Aynı karışıklık lif adlarında da görülür. “Doğal kumaş” ve “sentetik kumaş” elyaf sınıflamasıdır; kumaşın hangi yapıda olduğunu söylemez. Keten gibi bazı sözcükler ise hem lifin hem kumaşın adıdır. Aşağıdaki bölümler bu yüzden yapıyı ve lifi ayrı başlıklarda ele alıyor.

Üretim yöntemine göre üç ana kumaş grubu

Yapı katmanındaki ilk ayrım yüzeyin nasıl oluştuğudur. Tablo üç grubu yan yana koyar.

Dokuma ile örmenin kumaş davranışı, kullanım alanı ve maliyet açısından ayrıntılı karşılaştırması örme ve dokuma kumaş farkı yazısında. Aşağıda her grubun alt çeşitleri yer alıyor.

Örme kumaş çeşitleri

Örme kumaşlar atkı örme ve çözgü örme olmak üzere iki ana gruba ayrılır (Dönmez, 2008). Atkı örmede tek bir iplik yan yana ilmekler oluşturur ve bu ilmekler alt ve üst sıralarla bağlanır. Bu yöntemde düz ve yuvarlak örme makineleri kullanılır; penye mamulleri (tişört, eşofman, sweatshirt), kazak, çorap ve iç giyim bu gruptandır. Cotton Incorporated’a göre atkı örme kumaş uçlarından kıvrılabilir ve sökülebilir, enine daha çok esner. Çözgü örmede ilmek çubukları boyuna iplikle oluşur; kumaş genellikle hiç ya da yalnızca boyuna yönde sökülür. Mayo, dantel, tül perde, havlu ve filtre gibi ürünler bu gruba örnek verilir (Dönmez, 2008, Marmaralı’dan aktarım). Örme kumaşın tanımı ve çeşitlerinin ayrıntısı örme kumaş maddesindedir.

Aşağıdaki tablo giyimde kullanılan başlıca yuvarlak örme (atkı örme) kumaşları karşılaştırır.

Tişört ve iç giyim kumaşları

Tişört için süprem, pike, interlok ve ribana arasındaki seçim, penye ve karde iplik farkı ile baskıya uygunluk tişört kumaşı çeşitleri rehberinde ayrıntılı olarak ele alınıyor. Burada yalnızca tablodaki özet geçerli.

Sweatshirt ve eşofman kumaşları: iki iplik, üç iplik, fleece

Türkçe sektör dilinde bu yapılar iki iplik ve üç iplik adıyla, şardonlu ya da şardonsuz olarak anılır. Akademik yazında ise “astarlı örgü” ya da fleece denir (Uyanık, 2023). Şardon, arka yüzdeki atlamaların fırçalanmasıdır; Cotton Incorporated’a göre napping, yüzeyde lif çıkıntılarından oluşan bir hav yaratır. CottonWorks, iki iplik fleece’i French terry’den iç ilmeklerin fırçalanmasıyla ayırır; French terry ise fırçalanmamış, arka yüzünde atlama ilmekleri bulunan bir fleece olarak tanımlanır. Şardonlu iki iplik kumaşlar şardonsuzlara göre daha ılık his verir (Güneşoğlu ve ark., Uyanık, 2023’te aktarıldığı şekliyle).

Astar ipliği oranı da kumaşı değiştirir. Uyanık (2023), Ne 30/1 open-end zemin ve Ne 20/1 open-end astar ipliğiyle 28 E makinede örülen %100 pamuk iki iplik numunelerde astar oranı arttıkça gramajın 188 g/m²’den 197 g/m²’ye, kalınlığın 0,73 mm’den 0,81 mm’ye çıktığını, patlama mukavemetinin ise kısmen düştüğünü bildirir.

Aynı kumaş, farklı ad

Kumaş adları bölgeye ve tedarikçiye göre değişebilir. Sipariş vermeden önce şunlara dikkat edin:

• Pike ve lakost: Türkiye’de pikeye “lakost” denmesi de yaygındır. Lacoste bir marka adıdır; kumaşın adı pikedir.
• Ribana ve kaşkorse: Piyasada en çok kullanılan “ribana” 1×1 rib, “kaşkorse” ise 2×2 rib örgüyü anlatır (Dönmez, 2008, s. 14).
• Scuba ve dalgıç: Piyasada scuba kumaşa “dalgıç” da denir. Ad yerine yapıyı, ipliği ve gramajı sorun.
• Penye: Yukarıda anlatıldığı gibi iplik işlemidir, kumaş yapısı değildir.

Dokuma kumaş çeşitleri

Dokumada iki iplik takımı iç içe geçer: boyuna giden çözgü iplikleri ve enine giden atkı iplikleri. Çözgü iplikleri tezgâhta kaldırılıp indirilerek bir açıklık oluşturur ve atkı iplikleri bu açıklığa tek tek atılır (CottonWorks, Weaving Basics). Dokuma desenlerinin büyük kısmı üç temel örgüye dayanır: bezayağı, dimi ve saten. Dokuma kumaşın tanımı ve örgü çeşitlerinin ayrıntısı dokuma kumaş maddesindedir.

Üç temel örgü

Tablo CottonWorks’ün temel dokuma örgüleri sayfasına dayanır. Aynı kaynak, satin adının ipek, sateen adının ise ipek dışındaki liflerle dokunan saten örgülü kumaş için kullanıldığını belirtir. Türkçedeki “saten” sözcüğü lifi söylemez; teklifte elyafı ayrıca yazın.

Örgü ailesine göre dokuma kumaş adları

Piyasadaki dokuma kumaş adlarının çoğu bu üç örgünün bir türevini, bir tezgâh tekniğini ya da bir terbiye işlemini anlatır. Tablo yaygın adları ailelerine yerleştirir.

Denim: lif değil, yapı ve boyama birleşimi

Denim bir lif adı değildir. CottonWorks’e göre çözgü iplikleri indigo ile boyanır, atkı iplikleri boyasız bırakılır; yapı genellikle 2×1 ya da 3×1 dimidir ve öğrenme sayfalarında standart olarak 3×1 dimi anılır. İndigo boyama ipliği baştan sona boyamaz: ipliğin çevresinde renkli bir halka, ortasında beyaz bir çekirdek bırakır (CottonWorks, Denim Construction). Denimde kullanılan iplikler kısa elyaflı ipliklerdir. Denim bu yüzden tek bir katmanla tanımlanamaz: dimi örgü (yapı), indigoyla boyanmış çözgü (boyama) ve CottonWorks’ün tanımına göre pamuk (lif) birlikte denimi oluşturur.

Nonwoven (dokusuz yüzey) kumaşlar

EDANA, nonwoven’ı ISO 9092’ye dayanarak şöyle tanımlar: dokuma, örme ya da kâğıt yapımı dışında, fiziksel ve/veya kimyasal yolla belirli bir yapısal bütünlük kazandırılmış, esas olarak düzlemsel, tasarlanmış lifli yapı. Hammadde doğal ya da üretilmiş lifler, sürekli filamentler veya kesilmiş iplikler olabilir. Ürünün özelliklerini hammadde seçimi, oluşturma ve bağlama yöntemi ile baskı, kabartma, laminasyon gibi terbiye işlemleri belirler (EDANA).

Dokuma ve örmede yüzey ipliklerden kurulur; nonwovende lif ya da filamentler bir tabaka hâline getirilip bağlanır. EDANA başlıca kullanım alanları olarak bebek bezi, hijyenik ped ve yetişkin bezi gibi emici hijyen ürünlerini, inşaat malzemelerini, filtrasyonu, jeosentetikleri ve inşaat mühendisliğini, tıbbi ve sağlık uygulamalarını ve ıslak mendilleri sayar. Spunbond, meltblown ve iğneleme gibi üretim yöntemleri nonwoven üretim yöntemleri yazısında anlatılıyor. ISO 9092’nin güncel sürümü 2026 tarihlidir; burada EDANA’nın aktardığı tanım esas alınmıştır.

Elyafa göre kumaş grupları

Elyaf katmanı kumaşın nemle, ısıyla ve yıkamayla ilişkisini belirler. AB Tekstil Lifi Tüzüğü’nün (1007/2011) Ek I’i, etiketlemede kullanılabilen lif adlarını ve her biri için tanımı listeler. Tablo bu tanımları kumaş davranışıyla ilgili genel ilkelerle birleştirir.

Türkçe ders programlarında kumaşlar lif türüne göre de gruplanır: Başkent Üniversitesi’nin Tekstil Yüzey Bilgisi dersi (TMT210, 2025–2026 Bahar), pamuklu, yünlü, keten ve rami kumaşlarla suni ve sentetik kumaşları ayrı başlıklarda işler. Bu rehberde de rejenere selüloz lifler ile sentetik lifler ayrı gruplanıyor. Teklifte sınıf adı yerine lifin adı ve yüzdesi yazılmalı; örneğin “%95 pamuk, %5 elastan”. Etiket ise yasal bir konudur: bu yazının tarihi itibarıyla AB pazarında 1007/2011 sayılı Tüzük bütün liflerin adının ve ağırlıkça yüzdesinin azalan sırayla yazılmasını ister (madde 9). Satış yapacağınız pazarın güncel etiketleme kurallarını bir uzmana danışarak teyit edin.

Karışımlar tek lifin eksiklerini kapatmak için kullanılır. Vasile ve arkadaşları (2025), iş kıyafeti bağlamında lif seçiminin işyeri risklerine göre yapıldığını ve bugün birkaç lifin yararlı özelliklerinden yararlanan karışımların tercih edildiğini belirtir. Yazın serinlik beklentisinde lif, yapı ve gramajın birlikte etkisi terletmeyen kumaşlar yazısında ayrıca ele alınıyor.

Kumaş özellikleri ve ölçüm yöntemleri

“Yumuşak”, “dayanıklı” ya da “nefes alır” gibi sıfatlar sözleşmede işe yaramaz; kumaş özellikleri ölçüm yöntemiyle tanımlanır. Tablo en sık istenen özellikleri ve ilgili yöntemleri verir. Standart numaraları ve sürümleri bu yazının tarihi itibarıyla (Ekim 2026) EVS (Estonya standart kurumu) kayıtlarına göredir. TS EN 12127, TS EN 14971, TS EN ISO 5077 ve TS EN ISO 13938-2 numaralarıyla akademik bir çalışmada da anılır (Uyanık, 2023); diğerlerinin TSE karşılığını sözleşmeye yazmadan önce teyit edin. Testlerin nasıl yapıldığı, sonuç ölçekleri ve raporun okunması kumaş testleri rehberinde.

Gramaj ölçüm durumuna göre değişir. Cotton Incorporated’ın örneğinde, taranmış Ne 30/1 ring iplikle 28 kesim makinede örülen %100 pamuk süprem ham teslim hâlinde 135 g/m² gelirken gevşemiş hâlde 176 g/m² ölçülmüş; tüp en 91 cm’den 76 cm’ye düşmüş. Terbiye sonrası teslim değeri 149, gevşemiş değeri 166 g/m² olmuştur (ISP 1009, Tablo I). Aynı kumaşın gramajı ham, mamul ve gevşemiş hâlde farklıdır; şartnamede hangisinin kastedildiğini ve tüp ya da açık en olduğunu yazın.

Nefes alabilirlik tek ölçüm değildir. EN ISO 9237 kumaşın hava geçirgenliğini, EN ISO 11092 ısıl ve su buharı direncini ölçer; ikisi farklı şeyi anlatır. Konfor beklentisini tek bir sayıya bağlamak yerine, kumaşın kullanım koşuluna uygun ölçümü isteyin. Sonuç hedefin dışında çıkarsa sorunun iplikte, örmede, terbiyede ya da dikimde başlayıp başlamadığını fabrikada tekstil mühendisi araştırır.

Yapıya göre üretimde dikkat edilecekler

Kumaş yapısı yalnızca ürünün görünüşünü değil, kesim ve dikim davranışını da değiştirir. Aşağıdaki özet, kaynaklardaki kumaş davranışlarını üretim açısından okur.

Cotton Incorporated, örme kumaşın teslim hâlindeki ve gevşemiş hâlindeki gramaj, en ve ilmek sayılarının birlikte ölçülmesini yararlı bulur (ISP 1009).

Kumaş sipariş ederken kontrol listesi

1. Kullanımı ve bakımı yazın. Ürün, yıkama ve kurutma koşulu ve baskı ya da boyama yöntemi baştan belli olsun; kumaş buna göre seçilir.
2. Yapı, lif, iplik ve terbiyeyi ayrı yazın. “Penye”, “pamuklu” ya da “sentetik” gibi tek sözcük yetmez.
3. Kumaşı tek satırda tanımlayın. Yapı veya örgü, bileşim (yüzdeyle), iplik, gramaj (ölçüm durumuyla), en (tüp ya da açık) ve terbiye. Cotton Incorporated, örme şartnamesinde makine kesimi, silindir çapı, iğne sayısı, ilmek yoğunluğu, iplik türü ve numarasının da belirtilebileceğini söyler. Biçim örneği: “Süprem, %95 pamuk – %5 elastan, Ne … taranmış ring iplik, … g/m² (gevşemiş), … cm açık en, çekmezlik işlemli”.
4. Teslim ve gevşemiş ölçüyü isteyin. Gramaj, en ve ilmek ya da tel sıklığı için iki değer de ölçülsün.
5. Ürüne uygun testleri sözleşmeye yazın. Yukarıdaki tablodan boyut değişimi, boncuklanma, aşınma, mukavemet ve haslık için hangi yöntemin, hangi sınır değerle uygulanacağını belirtin.
6. Numuneyi partiyle karşılaştırın. Onaylanan numunenin gramaj, en ve rengini üretim partisiyle kıyaslayın.

Özet

Kumaş seçiminin ilk adımı adı doğru kurmaktır. Yapıyı (dokuma, örme, nonwoven ve örgü), lifi, ipliği ve terbiyeyi ayrı yazdığınızda teklifler karşılaştırılabilir olur, hangi testin isteneceği netleşir. Kumaş tedarikçisi arıyorsanız örme kumaş, dokuma kumaş, nonwoven ve denim kumaş kategorilerindeki firmalara bakabilirsiniz.