Örme Makinesi Çeşitleri: Yuvarlak, Düz ve Çözgülü Örme Makineleri

Örme makinesi çeşitleri nasıl sınıflanır?

Örme makineleri önce örme sistemine göre atkı sistemli ve çözgü sistemli olarak ikiye ayrılır (MEB'in Temel Örme modülü, 2011). Atkılı örmede tek bir iplik beslemesiyle ilmekler enine yönde birbirine bağlanır; çözgülü örmede çok sayıda iplik ilmekleri boyuna yönde bağlar. Atkı sistemli makineler düz ve yuvarlak örme makineleri, çözgü sistemli makineler ise raşel (rachel), trikot ve kroşe (aksesuar) tipi makinelerdir. Aşağıdaki tablo dört aileyi yan yana koyar.

Kaynak: MEB MEGEP Temel Örme ve Tişört Dikimi (2011); Dönmez (2008); Palani Rajan, e-PG Pathshala.

Kumaş düzeyindeki farklar için örme ve dokuma kumaş farkı yazısına bakın.

Yuvarlak örme makineleri

Yuvarlak örme makinesinde iğneler dairesel bir yatağın çevresine yan yana dizilir ve makine tüp (hortum) biçiminde kumaş örer; tüpün eni yatağın çapına göre değişir, MEB bu çapa pus da der. Temel Örme modülüne (2011) göre yüksek üretim performansı nedeniyle metre işi kumaş üretiminde öne çıkar. MEB'in Tişört Dikimi modülü (2011) tişörtlerin genellikle yuvarlak örme kumaştan üretildiğini yazar; iç giyim, eşofman gibi spor giyim ve deniz giysisi kumaşları da bu gruptandır (MEB; Dönmez, 2008). Hazır kumaş arıyorsanız örme kumaş üreticilerine bakın.

Yuvarlak örme makinesi çeşitleri: tek yataklı ve çift yataklı

Dönmez'in (2008) anlatımıyla tek yataklı (MEB'in adıyla tek plaka) makinede yalnız silindir bulunur; iğneler silindirin dış çevresindeki kanallara yerleşir. Çift yataklı makinede ise silindirin yanında kapak (dial) bulunur (Palani Rajan, e-PG Pathshala). Dönmez'e göre rib örgüler, yani ribana ve kaşkorse, iki iğne sırası gerektirdiğinden çift yataklı makinede örülür; sanayide tek yataklı makineye süprem makinesi, çift yataklıya ribana makinesi de denir.

MEB'e göre tek plaka makinelerde süprem, vanize süprem, iki iplik, üç iplik, lakost ve örme kadife (velur); çift plaka ribana makinelerinde ribana, kaşkorse ve selanik; çift plaka interlok makinelerinde interlok kumaş örülür.

Yuvarlak örme makinesi nasıl çalışır?

MEB'in Temel Örme modülüne (2011) göre bobinlerdeki iplik, her sistemin üzerinde sabit duran mekiklerden iğnelere yatırılır. Sabit kilitler (çelikler) dönen iğneleri aşağı yukarı hareket ettirir ve ilmek böyle oluşur; örülen tüp kumaş çekim silindirleriyle çekilir ve sarma miline sarılır. Dönmez'e (2008) göre her kilit sistemi bir ilmek sırası örer: 120 sistemli makine, yatağın bir tur dönüşünde 120 ilmek sırası örer. Tek yataklı makinelerde sistem sayısı 110-120'ye çıkabildiği için yuvarlak makine, düz makineye göre çok seri üretir.

Düz örme (triko) makineleri

Düz örme makinesinde iğneler, ray da denen düz (doğrusal) yataklara sıra hâlinde yerleşir. MEB'in Temel Örme modülü (2011), düz örme kumaşların “triko kumaşlar” diye de anıldığını yazar ve düz makineleri forma göre örme (fully fashion) yüzeylerin üretiminde daha çok kullanılan makineler olarak tanımlar. Modüle göre bu makinelerin ana ürünü kışlık ve mevsimlik kazak, hırka ve süveterdir; yaka, kol bandı ve etek bandı gibi aksesuarlar ile eldiven ve kaşkol da bu makinelerde üretilir. Triko ürün üreticileri için triko kategorisine bakın.

Düz örme makinesi nasıl çalışır?

İğneler ön ve arka olmak üzere en az iki iğne yatağında durur; özel olarak üretilen dört plakalı makineler de vardır (MEB, Elektronik Düz Örme modülü, 2012). Düz örmede yataklar ve iğneler yer değiştirmez (MEB'in ifadesiyle iğneler sabittir); yatakların üzerinde bir kızak, makinenin bir kenarından öbürüne gidip gelir. Kızak kilit (çelik) mekanizmalarını taşır ve geçerken iğnelere kendi kanallarında hareket verir; iplik kılavuzları (mekikler) ise ipliği iğnelere yatırır. Temel Örme modülüne (2011) göre mekikler semer kafa ile taşınır, iplik bobinlerden doğrudan iğnelere beslenir; kumaş çoğunlukla merdane denen bir silindirle çekilir ve sarılması gerekmez.

Elektronik (bilgisayarlı) düz örme makinesinde bütün hareket ve komutlar bilgisayar sistemiyle verilir. Elektronik düz örme modülü bu makinelerdeki üç pozisyonlu örgü yöntemini anlatır: aynı örgü sırası içinde iğnelerin bir kısmı ilmek, bir kısmı askı, bir kısmı atlama yapacak biçimde seçilebilir.

Düz örme makinesi türleri

MEB'in iki modülü düz makineleri farklı ölçütlerle sınıflar; bu yüzden aynı makine aşağıdaki tablonun birden çok satırında yer alabilir.

Kaynak: MEB MEGEP Temel Örme (2011) ve Elektronik Düz Örme (2012) modülleri.

MEB'in Tekstil Teknolojisi Alanı Çerçeve Öğretim Programı (2021) intarsiayı jakarla birlikte “renkli örgüler” arasında öğretir. Soyaslan (2015), şekilli ve üç boyutlu atkılı örme yapıların endüstride tercih edilir hâle gelmesinin düz örme makinelerinin önemini artırdığını belirtir.

Çözgülü örme makineleri: raşel, trikot ve kroşe

Çözgülü makinede iplikler, dokumadaki gibi bir levente çözgü olarak sarılır; her iğne kendi ipliğinden ilmek yapar ve yana yapılan hareketler her ilmek çubuğunu komşu çubuklara bağlar. MEB'in Temel Örme modülü (2011) bu tekniği özellikle naylon, polyester, asetat ve viskon filament ipliklerle, bir ölçüde pamuk ve yün iplikle çalışan en hızlı kumaş yapım tekniği olarak tanımlar ve çok geniş enli kumaş örülebildiğini belirtir. Modüle göre çözgülü örme dokuma kadar stabil, atkılı örme kadar esnek yapılar verebilir; kumaş sökülmeye çalışıldığında ya hiç sökülmez ya da boyuna biraz sökülür.

MEB sınıflamasında raşel çözgülü otomatları, trikot çözgülü örme otomatları ve kroşe (aksesuar) tipi makineler yer alır. Özkendirci (2010), çözgülü örmenin iki ana üretim yönteminin trikot ve raşel olduğunu yazar. Bu yazı kroşe makinelerinin ayrıntısına girmez.

Çorap örme makineleri

MEB'in Temel Örme modülündeki (2011) sınıflamada çorap makinesi ayrı bir ana grup değildir. Yuvarlak örmenin altında tek silindirli ve çift silindirli yuvarlak çorap örme makineleri, düz örmenin altında eldiven ve çorap düz örme makineleri yer alır. Modül, ince külotlu ve külotsuz kadın çoraplarının tamamen özel yuvarlak çorap makinelerinde üretildiğini yazar. Dönmez (2008) ise çift silindirli yuvarlak makineleri “çorap makinesi” diye anar; kaynaklar adlandırmada ayrışabildiğinden teklifte silindir sayısını ve çapı ayrıca yazdırın.

Yuvarlak ve düz örme farkı: makine elemanlarının karşılaştırması

Yuvarlak ve düz örme makinesi arasındaki temel fark harekettir: yuvarlakta iğneler yatakla birlikte döner ve mekikler sabittir; düz makinede yataklar ve iğneler yerinde durur, kilitleri ve mekikleri taşıyan kızak gidip gelir. Aşağıdaki karşılaştırma, MEB'in Temel Örme modülündeki (2011) “örücü makine elemanları” bölümüne dayanır ve çözgülü makineyi de içerir.

Kaynak: MEB MEGEP Temel Örme (2011); Dönmez (2008).

Örme makinesi iğneleri: dilli, esnek uçlu ve sürgülü

Yuvarlak ve düz örme makinelerinde, yani atkılı örmede en yaygın iğne dilli iğnedir: hızlı çalışır ve az sorun çıkarır. MEB'in Temel Örme modülü (2011) dilli iğnenin yanında esnek uçlu, iki ucu kancalı, bileşik ve sürgülü iğneleri de sayar. Çözgülü makinelerde en çok dilli-kancalı ve esnek uçlu iğneler kullanılır; modüle göre trikot makineleri esnek uçlu ve sürgülü, raşel makineleri dilli-kancalı ve sürgülü iğneyle çalışır. Yedek iğne ararken makine ailesini ve iğne tipini birlikte belirtin.

Makine inceliği (E, G), çap ve sistem sayısı ne demek?

Makine inceliği, iğne yatağında 1 inçteki (2,54 cm) iğne sayısıdır. MEB'in Temel Örme modülü (2011) yuvarlak örmede fein (E), düz örmede gauge (G) harfini kullanır; bazı düz örme makinesi üreticileri ise ürün duyurularında inceliği E ile verir (Knitting Industry, 2011; Textile World, 2022). Harf hangisi olursa olsun sayı aynı büyüklüğü, 1 inçteki iğne sayısını verir. Çap, yatak sayısı ve sistem sayısı da teklifte ve ilanda en çok karşılaşılan terimlerdir; dört terimin anlamı aşağıda özetlenir. Bunlar makineyi kendi ailesi içinde tanımlar.

Kaynak: MEB MEGEP Temel Örme (2011) ve Elektronik Düz Örme (2012) modülleri; Dönmez (2008); Palani Rajan, e-PG Pathshala; Knitting Industry (2011); Textile World (2022).

MEB'in Temel Örme modülü (2011), inceliğin piyasanın bir kısmında “makine numarası” diye anıldığını ve bu kullanımın yanlış olduğunu yazar. Aynı bakanlığın elektronik düz örme modülü (2012) ise aynı büyüklüğe “makine numarası” der ve 3, 5, 6, 7, 8, 10, 12, 14, 16 ve 18 numaralarını sayar; üreticiye göre ara numaralar olabilir. Teklifte ya da ilanda “numara” geçiyorsa iplik numarasıyla karışmaması için 1 inçteki iğne sayısının kastedildiğini doğrulayın.

İncelik arttıkça makinede daha ince iplik kullanılır (Dönmez, 2008). MEB, örme kumaşın kalınlığını belirleyen temel etkenin makine inceliği olduğunu; atkılı örmede farklı incelik ve kalınlıkta kumaş için inceliği farklı makineler gerektiğini, dokumada ise her inceliğin aynı makinede üretilebildiğini yazar. Bu yüzden hedeflediğiniz kumaş inceliği makine seçimini belirler. İplik numaralarının anlamı için iplik numaralandırma rehberi yazısına bakın.

Teklifte yuvarlak makine için çapı, inceliği (E), yatak ve sistem sayısını; düz makine için inceliği (G ya da E), plaka, kafa ve sistem sayısını; çözgülü makine için iğne tipini ve iğne rayı sayısını yazdırın. MEB'e göre delikli iğne rayları desenlendirme olanaklarına göre sayıca değişir.

Hangi ürüne hangi örme makinesi?

Tişört ve eşofman kumaşı ile iç giyim kumaşı yuvarlak makinede, kazak, hırka ve süveter düz makinede, tül perde, dantel ve filtre çözgülü makinede örülür; çorap için çorap makineleri kullanılır. Aşağıdaki tablo, MEB'in Temel Örme ve Tişört Dikimi modüllerinin (2011) ürün listelerinden ve Dönmez'in (2008) tezinden doğrudan alınan eşleşmeleri toplar. Gerçek hatlarda makine seçimi kumaş yapısına, ipliğe ve kapasiteye göre ayrıca belirlenir.

Mayo tabloda iki ailede geçer: MEB, tüp kumaştan yanları dikişsiz mayo yapılabildiğini yazarken çözgülü örmenin mayoluk kumaşlarını da sayar. Örme kumaşın dikimi ise ayrı bir makine grubudur: overlok ve reçme (coverstitch) makineleri sanayi dikiş makinesi çeşitleri yazısında anlatılır; triko parçalarını remayöz makineleri birleştirir.

Örme makineleriyle çalışan meslekler

MEB'in Tekstil Teknolojisi Alanı Çerçeve Öğretim Programı (2021), mesleki eğitimde örmeyi Endüstriyel Düz Örme, Endüstriyel Yuvarlak Örme ve Endüstriyel Çorap Örme olmak üzere üç ayrı dalda öğretir. Makine başındaki işler (hazırlık, iğne ve iplik müdahalesi, kumaş ya da parça kontrolü) her dal için ayrı meslek rehberinde anlatılır:

• Yuvarlak örme makinesi: örme operatörü
• Düz (triko) örme makinesi: triko makinacı
• Çorap örme makinesi: çorap makinacı

Kısacası makine ailesini ürün belirler: yuvarlak makine tüp kumaş, düz makine parça ve aksesuar, çözgülü makine geniş enli ve kararlı kumaş, çorap makineleri çorap ve eldiven içindir. Aynı aile içinde makineyi yatak sayısı, çap, incelik (E, G) ve sistem sayısı ayırır. Bu yazıdaki sınıflama 2011 ve 2012 tarihli MEB modüllerine dayanır; güncel model değerlerini üreticiden doğrulayın.