Kumaş Testleri: Haslık, Martindale, Boncuklanma, Çekme ve Mukavemet Rehberi

Kumaş testleri nelerdir, kim ister?

Kumaş testi üç yerde karşınıza çıkar: alıcının şartnamesinde, bağımsız laboratuvarın raporunda ve üreticinin iç kontrolünde. Bu rehber fiziksel ve renk testlerini kapsar. Kimyasal güvenlik testleri ve OEKO-TEX türü belgeler tekstil sertifikaları rehberinde, giysi partisinin örneklemesi AQL kalite kontrol yazısında, kumaş toplarının gözle kontrolü kumaş kontrol 4 puan sistemi yazısında anlatılır.

Yöntemin standart olması şarttır, çünkü sonuç koşula bağlıdır. ISO 12947-2 yalnızca aynı test atmosferinde elde edilen sonuçların karşılaştırılabileceğini yazar; ISO 13934-1 de bir yöntemin sonucunun başka bir yöntemin sonucuyla karşılaştırılmamasını ister.

Hangi test neyi ölçer? Test tablosu

Standart yılları, Ekim 2026'da EVS kayıtlarında görülen sürümlere göredir; “EVS” Estonya standart kurumunun kayıt sayfasını, “ISO metni” standardın yayımlanmış önizleme metnini gösterir.

Son kontrol: Ekim 2026.

Renk haslığı testleri nasıl yapılır?

Renk haslığı, boyalı ya da baskılı kumaşın bir etki karşısında rengini koruma derecesidir (haslık). Her testte iki şey notlanır: numunedeki renk değişimi (ISO 105-A02 gri skalası) ve yanındaki eşlik kumaşına ya da sürtme bezine geçen boya (ISO 105-A03 lekelenme skalası). Değişim skalasında 5, yalnızca özgün kumaştan hiç fark görülmediğinde verilir; 1 en büyük farktır; 4-5 gibi yarım dereceler kullanılır (ISO 105-A02:1993). Boyamanın haslığa etkisi kumaş boyama yöntemleri yazısındadır.

Yıkama haslığı testi (ISO 105-C06)

Evsel ya da ticari yıkamada rengin korunmasını referans deterjanla ölçer. Standart, tek bir yıkamaya yakın sonuç veren S testlerini ve mekanik etkisi daha yüksek M testlerini tanımlar; bir M testinin sonucu bazı durumlarda, 70 °C'yi aşmayan en fazla beş yıkamanın sonucuna yaklaşır. Numune bir eşlik kumaşıyla (genellikle çok lifli, İngilizcesi multifiber) birleştirilip yıkanır; sıcaklık ve koşul bir kodla belirtilir ve raporda yer almalıdır.

Sürtme (sürtünme) haslığı testi (ISO 105-X12)

Kuru ve yaş olmak üzere iki ayrı test yapılır. Sürtme parmağı numune üzerinde 104 mm'lik izde 9 N kuvvetle toplam 20 kez (10 gidiş, 10 dönüş) hareket eder; pamuklu bezdeki lekelenme A03 skalasıyla notlanır. Standart yaş bezin su alma oranını %95–100 olarak tarif eder, başka oranların da kullanılabileceğini ve oranın sonucu çok değiştirebileceğini belirtir; oran raporda yazmalıdır.

Ter haslığı testi (ISO 105-E04)

Numune ve eşlik kumaşı histidin içeren iki çözeltiyle ıslatılır: alkali (pH 8) ve asit (pH 5,5). Her biri iki plaka arasında 12,5 kPa basınçla 37 °C'de 4 saat bekletilir; renk değişimi ve lekelenme gri skalalarla notlanır ve her çözelti için ayrı derece verilir.

Işık haslığı testi (ISO 105-B02)

Numune, günışığını andıran ksenon lambalı cihazda mavi yün referanslarıyla birlikte pozlanır. Standart iki ayrı referans takımına izin verir ve iki takımın sonuçları aynı olmayabilir. Q-Lab'ın özeti 1'den 8'e numaralı takımı anlatır ve standardın beş yöntem içerdiğini yazar: bazıları referansa göre derece verir, biri anlaşılan bir referans numuneyle karşılaştırır. Raporda yöntem numarasını ve referans takımını arayın.

Martindale aşınma testi nasıl yapılır?

Martindale testi (ISO 12947-2) kumaşın sürtünmeyle aşınmaya dayanımını ölçer. Dairesel numune, yük altında Lissajous figürü çizen bir hareketle standart aşındırıcı kumaşa sürtülür; aralıklarla kontrol edilir ve iplik kopması ya da aşınmış alan ölçütü sağlanınca numune bozulmuş sayılır. Sonuç, bozulmanın henüz görülmediği son sürtme (devir) sayısıdır.

Yük kullanıma göre seçilir: iş giysisi, döşemelik, yatak çarşafı ve teknik kumaşta 12 kPa (795 ± 7 g), giyim ve ev tekstilinde (döşemelik ve yatak çarşafı hariç) 9 kPa (595 ± 7 g). Döşemelik kumaş ya da iş giysisi şartnamesinde (iş elbisesi standartları) yük de yazılmalıdır. Standart sürtme sayısı için kabul sınırı vermez; tek bir evrensel eşik yoktur. Kaplamalı ve laminasyonlu kumaşlar kapsam dışıdır (ISO 5470).

Boncuklanma (pilling) testi nasıl yapılır?

Boncuklanma, yüzey liflerinin dolanıp küçük topçuklar oluşturmasıdır. ISO 12945-4 bunu tüylenmeden (fuzzing) ve keçeleşmeden (matting) ayırır; üçü ayrı notlanır. Modifiye Martindale yönteminde (ISO 12945-2) dairesel numune, kumaşın kendisine ya da gerekirse yün aşındırıcıya 155 g'lık taşıyıcıyla (isteğe bağlı ek yükle toplam 415 g) sürtülür ve belirlenen aşamalarda gözle değerlendirilir.

Dereceler ISO 12945-4'e göredir: 5 değişiklik yok, 4 kısmen oluşmuş boncuk, 3 orta, 2 belirgin, 1 şiddetli boncuklanma; ara değerler 3-4 gibi yazılır. Değerlendirme karanlık odada, D65 ışıkta, en az 600 lüksle ve 30–50 cm'den yapılır. Standart kabul derecesi vermez; sözleşme hangi aşamada hangi dereceyi kabul ettiğini yazmalıdır.

ISO 12945-2'nin girişine göre sonucu üç süreç belirler: liflerin dolanıp boncuk yapması, yüzeye daha çok lifin çıkması ve lif ile boncukların aşınmayla kopması. Dayanıklı liflerde oluşum kopmadan hızlı olduğundan boncuk birikir. Hossain ve arkadaşları (2021) polyester-pamuk üç iplik polarda boncuklanmayı yüzey kusuru olarak ele alır; kutu yöntemiyle (ISO 12945-1:2000) yapılan denemede tüy yakma ve ısıl sabitleme birlikte uygulanınca derece 1'den 4'e çıkmıştır.

Boyut değişimi (çekme) testi nasıl yapılır?

Boyut değişimi testi, yıkama ve kurutmadan sonra boy ve enin ne kadar değiştiğini ölçer. Numune işaretlenip ölçülür (ISO 3759), taraflarca seçilen bir ISO 6330 yıkama ve kurutma prosedürüyle işlenir ve ISO 5077'ye göre yeniden ölçülür. ISO 5077 mümkünse üç numune ister; değişim (sonraki ölçü − ilk ölçü) ÷ ilk ölçü × 100 ile bulunur, boy ve en ayrı verilir, en yakın %0,5'e yuvarlanır; küçülme eksi, uzama artı işaretle yazılır. Makine, deterjan ya da kurutucu değişince sonuç değişebilir (ISO 6330). Nedenler ve önlemler kumaş çekmesi nasıl önlenir yazısında, kesim payı çekme payı hesaplayıcıda bulunur.

Kumaş mukavemet testi nasıl yapılır? Kopma, yırtılma, patlama

Üç test farklı yükleri ölçer: çekme, yırtma ve şişirme. Sonuçlar birbirinin yerine kullanılamaz. Dokuma ve örme yapının hangi yönteme uyduğunu anlamak için kumaş çeşitleri ve özellikleri rehberine bakın.

Kopma mukavemeti testi (ISO 13934-1)

Şerit yönteminde 50 mm genişliğindeki numune, 200 mm ölçü boyunda (uzamanın %75'i aşması beklenirse 100 mm) kopana kadar sabit hızla çekilir; en yüksek kuvvet ve o andaki uzama kaydedilir. Çözgü ve atkı yönü için ayrı takımlar, her takımda en az beş numune kesilir. Yöntem esas olarak dokuma içindir; nonwoven ve kaplamalı kumaşa normalde uygulanmaz.

Yırtılma mukavemeti testi (ISO 13937-2)

Pantolon yönteminde 200 × 50 mm'lik şeridin ortasında 100 mm'lik kesik açılır, iki bacak çenelere takılır ve yırtık 100 mm/dk hızla ilerletilir; sonuç yırtığı sürdürmek için gereken kuvvettir (N). Sonuç, hangi iplik takımının koptuğuna göre (çözgü ya da atkı) adlandırılır. Yöntem esas olarak dokuma içindir; örme ve elastik dokumada genellikle uygun değildir.

Patlama mukavemeti testi (ISO 13938-2)

Numune esnek bir diyaframın üzerine halkayla sıkıştırılır, alttan verilen hava basıncı numune patlayana kadar artırılır; patlama süresi 20 ± 5 saniyedir. Patlama dayanımı, patlama basıncından diyafram basıncının çıkarılmasıyla bulunur. Örme, dokuma, nonwoven ve laminasyonlu kumaşa uygundur; yüksek basınçlı teknik tekstilde hidrolik yöntem (ISO 13938-1) daha uygundur.

Numune ve kondisyonlama sonucu nasıl etkiler?

ISO 139 standart atmosferi 20 °C ve %65 bağıl nem (±2 °C, ±%4) olarak tanımlar; taraflar anlaşırsa 23 °C ve %50 alternatif atmosfer kullanılabilir; ISO 12947-2 ve ISO 105-X12 bu durumda atmosferin raporda belirtilmesini ister. Numune bu ortamda dinlendirilir: ISO 12947-2 en az 18 saat, ISO 105-X12 en az 4 saat öngörür. Numune kumaşı temsil etmelidir: ISO 12947-2 mümkünse tam kumaş eninden, en az iki tam desen raporu içeren parça ister; ISO 13934-1 ve ISO 13937-2 kenardan en az 150 mm içeriden kesmeyi ister. Gramajın ölçüm durumuna göre değiştiği ürüne göre kumaş gramajı yazısında; kendi kumaşınız için kumaş gramajı hesaplayıcı kullanılabilir.

Test raporu nasıl okunur?

Tablo, raporda bakılacak alanları ve dayanaklarını verir.

Son kontrol: Ekim 2026.

Şartnameye test nasıl yazılır?

Her şartname satırı dört şey söyler: test, standart ve yıl, koşul, kabul sınırı. Test standardı yöntemi tanımlar, sınırı koymaz; sınırı alıcı ya da varsa ilgili ürün standardı belirler. Aşağıda boş şablon ve iki varsayımsal örnek var; A ve N harfleri alıcının belirleyeceği değerleri gösterir, sayı önerisi değildir.

TÜBİTAK BUTAL'ın 2026 listesinde bu yöntemler “TS EN ISO” numarasıyla, yılsız geçer. Şartnameye yazmadan önce TSE kataloğundan yıl ve numarayı teyit edin.

Hangi sorunda hangi test istenir?

Tablo Tekstil Rehberi'nin değerlendirmesidir, standart değildir; sınır değer içermez.

Laboratuvar seçimi ve numune gönderme

İlk soru, testin laboratuvarın akreditasyon kapsamında olup olmadığıdır. ISO/IEC 17025:2017 laboratuvarın yetkin, tarafsız ve tutarlı çalışması için gerekleri tanımlar; Türkiye'de deney laboratuvarlarını TÜRKAK akredite eder; kurum akreditasyon, askıya alma ve kapsam değişikliklerine ilişkin güncel bilgileri sitesinde yayımlar (Uygunluk Değerlendirme Kuruluşlarının Akreditasyonu Hakkında Yönetmelik md. 5; Resmî Gazete, 3 Kasım 2017). Laboratuvardan akreditasyon sertifikasının kapsam ekini de isteyebilirsiniz. Kapsam yöntem ve aralık bazındadır: TÜBİTAK BUTAL'ın 2026 listesinde akreditasyon kapsamındaki testler (A) ile işaretlidir; dokuma kumaşta şerit yöntemiyle kopma testi 7.500 N'a kadar işaretli, 7.500–50.000 N aralığı işaretsizdir. Aynı listede yıkama haslığının koşulunu müşteri belirler.

Laboratuvar aramak için tekstil test laboratuvarları ve kalite kontrol firmalarına bakın. Numuneyi hazırlayıp test eden meslek tekstil laborantlığı, kumaş topunu gözle denetleyen meslek kumaş kontrolcülüğüdür. Numune gönderirken:

1. Testleri standart numarası ve yılıyla yazın.
2. Her test için koşulu yazın: yıkama prosedürü, yük, yöntem numarası.
3. Numuneyi kumaşı temsil edecek biçimde alın; yüzü ve çözgü yönünü işaretleyin.
4. Testin akreditasyon kapsamında olup olmadığını ve rapor dilini sorun.
5. Raporu yukarıdaki alanlara göre okuyun.

Sık yapılan hatalar

• Standart numarasını yılsız yazmak.
• Yalnızca “haslık 4” yazmak; yıkama mı sürtme mi, kuru mu yaş mı belli olmaz.
• Martindale'de yükü (12 ya da 9 kPa) yazmamak.
• Boy ve en değişimini tek sayıda birleştirmek.
• Boncuklanmada hangi aşamadaki derecenin kabul edileceğini yazmamak.
• Örme kumaşta şerit kopma yöntemi istemek; standart esas olarak dokumayı kapsar.
• Raporun yalnızca “uygun” ifadesine bakmak.

Özet

• Her test için standart numarası ve yılı yazıldı mı?
• Koşul (yıkama prosedürü, yük, yöntem numarası, yaş bez oranı) yazıldı mı?
• Kabul sınırı test başına, alıcı tarafından belirlendi mi?
• Test, laboratuvarın akreditasyon kapsamında mı?