İş Elbisesi Standartları: EN ISO 20471, 11612, 11611 ve Diğerleri

İş elbisesi ile koruyucu giysi (KKD) aynı şey mi?

Hayır. Türkiye'de ikisi farklı kurallara tabidir; fark giysinin tasarım amacındadır. Çalışanı belirli bir tehlikeye karşı korumak üzere tasarlanıp üretilen giysi KKD sayılır. İşveren KKD'ye, riski teknik önlemlerle ya da iş organizasyonuyla önleyemediğinde veya tam olarak sınırlandıramadığında başvurur (Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, md. 5); hangi giysinin gerektiğini risk değerlendirmesi belirler (md. 7).

Sıradan iş elbisesi: standart yerine şartname

Çalışanın sağlığını ve güvenliğini korumak üzere özel olarak yapılmamış sıradan iş elbiseleri ve üniformalar, bu yönetmeliğin kapsamı dışındadır (Resmî Gazete, 2 Temmuz 2013, sayı 28695, md. 2/2-a). Bu giysilere işyeri KKD kuralları uygulanmaz; alıcı kalite ölçütlerini kendi şartnamesiyle belirler. KKD belgesi gerektirmeyen iş elbisesi ve üniformalar için iş elbisesi ve üniforma üreticilerine bakın.

Türkiye Taşkömürü Kurumu'nun (TTK) 2025 yılı kot iş elbisesi şartnamesi, yerüstü atölyelerinde çalışan işçilerin giysisini bir koruyucu giysi standardına ya da sınıfına bağlamıyor; kumaşı ölçülebilir değerlerle tanımlıyor:

Güvence, kumaş değerlerinin akredite bir laboratuvar ya da resmî kuruluş raporuyla kanıtlanmasıdır; giysi bir standart sınıfına bağlanmaz. Şartnamedeki 11 ons yaklaşık 373 g/m²'ye denk gelir (1 oz/yd² = 33,906 g/m²; kumaş gramajı hesaplayıcısı). ±%3'lük boyut değişimi sınırı için kumaş çekmesi nasıl önlenir yazısına bakın. OEKO-TEX gibi belgeler kimyasal ürün güvenliğini gösterir, koruma performansını göstermez (tekstil sertifikaları rehberi).

Koruyucu giysi: iki yönetmelik, CE ve risk kategorileri

KKD için biri işverene, biri üreticiye yönelik iki yönetmelik vardır:

İkinci yönetmelik Tüzük (AB) 2016/425 dikkate alınarak hazırlanmıştır (md. 45). KKD'ler Ek-1'de üç risk kategorisine ayrılır: kategori I yüzeysel mekanik yaralanma ya da 50 °C'yi geçmeyen sıcak yüzeyle temas gibi asgari riskleri, kategori III ölüm ya da sağlığa geri dönüşsüz zarar gibi çok ciddi sonuçlu riskleri (en az 100 °C'lik havayla karşılaştırılabilir sıcak ortamlar, yüksekten düşme, elektrik şoku), kategori II bu ikisinin dışındaki riskleri kapsar.

Uygunluk değerlendirmesi kategoriye göre değişir (md. 20). İç üretim kontrolü yalnız kategori I'de yeterlidir: imalatçı, onaylanmış kuruluşa gitmeden uygunluğu kendisi beyan eder. Kategori II'de AB tip incelemesini onaylanmış kuruluş yapar; kategori III'te buna ek olarak ürün ya da üretim süreci denetlenir ve CE işaretinin yanına onaylanmış kuruluşun kimlik numarası konur (md. 18/3). Giysinin hangi kategoriye girdiğini karşı koruduğu riskler belirler; tedarikçiniz, onaylanmış kuruluş ve iş güvenliği uzmanınızla netleştirin.

KKD kısaltmasını KKDİK ile karıştırmayın: KKDİK, Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete, 23 Haziran 2017, sayı 30105 mükerrer) ve kimyasal madde mevzuatıdır. Hukuki bilgiler bu yazının tarihi itibarıyla genel bilgidir, danışmanlık yerine geçmez; kendi durumunuz için iş güvenliği uzmanınıza ya da bir hukukçuya danışın.

İş elbisesi standartları bir bakışta

Aşağıdaki tablonun son sütunu, standardın bu baskısının Avrupa Komisyonu'nun 4 Eylül 2026 tarihli uyumlaştırılmış standartlar listesinde (Tüzük (AB) 2016/425) yer alıp almadığını gösterir. Türk yönetmeliği, AB Resmî Gazetesi'nde referansı yayımlanan standartlara ve bunlara karşılık gelen uyumlaştırılmış Türk standartlarına (TS EN) uygun KKD'nin temel gereklere uygun olduğunu varsayar (md. 15).

EN ISO 11611 ve EN ISO 11612 geçerli standartlardır (EVS kayıtlarında 2015 baskıları geçerli görünür); yalnızca AB listesinde yer almazlar. Bu durumun belge ve tip incelemesi bakımından ne anlama geldiğini onaylanmış kuruluşa ve iş güvenliği uzmanınıza sorun; tedarikçiden belgenin hangi standarda ve baskıya dayandığını yazılı isteyin. Koruyucu giysi, teknik tekstilin koruma amaçlı alanıdır (teknik tekstil rehberi).

EN ISO 20471: yüksek görünürlük sınıfları

EN ISO 20471, kullanıcının varlığını görsel olarak belli eden yüksek görünürlüklü giysilerin gereklerini belirler: giysi, araç ve makine operatörlerine gündüz ve karanlıkta far ışığı altında fark edilmeyi sağlamalıdır. Standart renk ve retroreflektif (ışığı geldiği yöne geri yansıtan) performansı, malzemelerin en az alanını ve giysideki yerleşimini şart koşar; orta ve düşük riskli durumlar kapsam dışıdır (EVS kaydı).

Sınıf, giysideki en az malzeme alanına göre belirlenir (Centexbel):

Hangi sınıfın gerektiğini işyerinin risk değerlendirmesi belirler. Floresan zeminin rengi ve ışıklılığı UV maruziyetinden ve yıkamadan sonra da ölçülür; bakım döngülerinden sonraki boyut değişimi gereken en az görünür alanları azaltmamalıdır (Centexbel).

Reflektif şerit dikmek giysiyi EN ISO 20471'e uygun yapmaz; sınıf, alan, yerleşim ve test raporu gerekir. TTK şartnamesi de şerit istiyor ama sınıf belirtmiyor: şeritli bir iş elbisesi, belgeli bir yüksek görünürlük giysisi değildir. Orta riskli durumlar için ayrı bir standart var: EN 17353, bu durumlarda kullanıcının varlığını belli eden giysi ve cihazları kapsar (EVS kaydı).

ISO'nun katalog kaydı ISO 20471:2013'ü revize edilecek standart olarak gösteriyor (aşama 90.92, 1 Şubat 2024); bu yazının tarihinde EVS kaydı ve AB listesi 2013 baskısını ve 2016 değişikliğini gösteriyor.

Yanmaz iş elbisesi standartları: EN ISO 11612 ve EN ISO 11611

Alev geciktirici giysilerde (halk arasında “yanmaz iş elbisesi”) en sık sorulan iki standart şunlardır: ısı ve alev için EN ISO 11612, kaynak için EN ISO 11611.

“Yanmaz” iş elbisesi gerçekten yanmaz mı?

Hayır. Standartların adları ısı ve aleve karşı koruma ile kaynak işlemleri için koruyucu giysiyi anlatır (EVS kayıtları); yanmazlık vaat etmezler. Giysi, belirli deney koşullarında ölçülmüş bir performansı belgeler. Bu yüzden “yanmaz” ya da “alev geciktirici” ifadesi tek başına yetmez: standart numarası, baskı yılı ve kodlar gerekir.

EN ISO 11612: A–F kodları

EN ISO 11612, ısı ve aleve karşı koruyan koruyucu giysilerin en düşük performans gereklerini belirler (EVS kaydı; 2015 baskısı). Giysi A1 ve/veya A2 kodunun yanında B–F kodlarından en az birini taşır; B–F'de koddan sonraki rakam ulaşılan düzeydir ve büyüdükçe performans yükselir (BIMEO test laboratuvarının standart özeti ve iş giysisi üreticisi Kübler'in standart sayfası; ikincil kaynaklar):

Düzeylerin sınır değerleri standart metninde yazar. Şartnameye yalnız “EN ISO 11612” değil, ihtiyaç duyduğunuz kodları da yazın.

EN ISO 11611: kaynak giysisi

EN ISO 11611, kaynak ve benzeri işlemlerde giyilen koruyucu giysilerin (başlık, önlük, kol ve tozluk dahil) en düşük temel güvenlik gereklerini ve deney yöntemlerini belirler. Giysi kaynak sıçramasına, kısa süreli alev temasına ve ark ışıma ısısına karşı korur; normal kaynak koşullarında yaklaşık 100 V doğru akıma kadar canlı iletkenle kısa süreli kazara temasın elektrik çarpması riskini de azaltır, ancak ter ve kirlilik bu korumayı düşürebilir. Ayak, el, yüz ve göz koruyucuları kapsam dışıdır (EVS kaydı). BIMEO'ya göre standart iki sınıf tanımlar: sınıf 1 daha düşük riskli kaynak tekniklerini, sınıf 2 daha çok sıçrama üreten teknikleri karşılar.

Standart baskıları ve revizyonlar

ISO 11611'in üçüncü baskısı 18 Haziran 2024'te yayımlandı; EVS kaydında bu yazının tarihinde yalnız 2015 baskısı görünüyor. ISO kataloğunda ISO 11612 için de 2015 baskısının yerini alacak bir son taslak (ISO/FDIS 11612) var. Şartnamede baskı yılını yazın, belgenin hangi baskıya dayandığını sorun.

Antistatik iş elbisesi standardı: EN 1149-5

Antistatik iş elbisesi için aranan standart EN 1149-5'tir (2018 baskısı). Standart, elektrostatik dağılım yapan koruyucu giysinin malzeme ve tasarım gereklerini belirler; amaç tutuşturucu boşalmaları önlemektir. Giysi, bütünüyle topraklanmış bir sistemin parçası olarak, ortamın en düşük ateşleme enerjisinin en az 0,016 mJ olduğu yerlerde kullanılmak üzere tasarlanır. Ayrı eldiven ve ayakkabıyı kapsamaz, oksijence zengin yanıcı ortamlarda yeterli olmayabilir ve şebeke gerilimine karşı koruma sağlamaz (EVS kaydı).

Antistatik giysi bu yüzden tek başına güvence değildir. “Antistatik yanmaz iş elbisesi” diye aranan ürünlerde de iki özellik iki ayrı standarda dayanır: elektrostatik için EN 1149-5, ısı ve alev için EN ISO 11612 gibi bir standart.

Yağmur giysisi: EN ISO 24232 ve EN 343'ün durumu

Yağmur giysisinde standart değişti. EN ISO 24232:2025, yağış (yağmur, kar tanesi), sis ve zemin neminden korunan giysi ve malzemelerin gereklerini ve deney yöntemlerini belirler; su sıçraması ve dalga gibi etkiler ile ayakkabı, eldiven ve ayrı başlık koruması kapsam dışıdır (EVS kaydı). EVS'ye göre EN ISO 24232 3 Kasım 2025'ten beri geçerlidir ve EN 343:2019 aynı tarihte yürürlükten kaldırılmıştır. AB listesinde EN ISO 24232:2025 4 Eylül 2026'dan itibaren yer alır, EN 343:2019 aynı tarihte listeden çıkmıştır (Komisyon Uygulama Kararı (AB) 2026/1971). Eski belgeli giysilerde EN 343 görebilirsiniz; belgenin tarihine ve dayandığı baskıya bakın. Soğuk, serin ortam, elektrik arkı ve kimyasal koruma standartları yukarıdaki tabloda; kimyasal tulumda tip seçimi risk değerlendirmesinden çıkar.

Etikette ve belgede standart nasıl okunur?

Koruyucu giysinin etiketi ve belgeleri neye göre üretildiğini ve kimin sorumlu olduğunu gösterir. Tablonun ilk beş satırını KKD Yönetmeliği imalatçıdan ister; son satır, alıcının belgeyle karşılaştıracağı bilgidir:

EN ISO 13688, koruyucu giysilerde ergonomi, zararsızlık, beden tanımı, eskime, uyumluluk ve işaretleme için genel gerekleri ve imalatçının vereceği bilgiyi kapsar; tek başına değil, ürün standartlarıyla birlikte kullanılır (EVS kaydı). Lif bileşimi etiketi ise tekstil etiketleme mevzuatına tabidir (giyim etiketlerinde zorunlu bilgiler). AB'ye satışta CE ile A.TR dolaşım belgesi farklı konulardır: CE giysinin KKD mevzuatına uygunluğunu, bu belge ise malın Türkiye–AB gümrük birliğindeki serbest dolaşım statüsünü gösterir.

Koruyucu iş elbisesi nasıl seçilir ve istenir?

Adımlar şöyle:

1. Riski yazıyla belirleyin. İşyerinin risk değerlendirmesi hangi tehlikenin hangi düzeyde olduğunu söyler (2013 yönetmeliği md. 7).
2. Standardı seçin; şartnameye numara, baskı yılı ve sınıf ya da kodu yazın. Yukarıdaki tablo başlangıç noktasıdır; sınıf ve kod için iş güvenliği uzmanınıza danışın. “Uygun” ya da “eşdeğer” gibi ifadeler belge talebini belirsiz bırakır.
3. Belgenin sipariş ettiğiniz modeli ve kumaşı kapsadığını doğrulayın. AB tip incelemesi bir tip üzerinde yapılır; kumaş raporu tek başına yetmeyebilir. Kumaş giysinin yalnız bir parçasıdır: EN 1149-5 malzeme ve tasarımı birlikte şart koşar, EN ISO 20471 renk ve retroreflektif performansın yanında alan ve yerleşimi de şart koşar, EN ISO 11611'de BIMEO'ya göre cep ve dikiş tasarımı sıçramanın birikmesini sınırlamalıdır. Dikiş ipliği, fermuar, reflektif bant ve logo uygulamasının sağlaması gereken koşulları standart metninden madde madde isteyin.
4. Numune isteyin ve test ettirin. Hareket rahatlığı ve konfor yalnız rapordaki değerlerden anlaşılmaz; numune giysiyi çalışanlarla deneyin, şüpheli değerleri bağımsız bir test laboratuvarında doğrulatın.
5. Seri üretimi izleyin. AQL kontrolü hatalı parça oranını yakalar, koruma performansını ölçmez; performans için laboratuvar testi gerekir.
6. AB'ye satıyorsanız kategori şartlarını, onaylanmış kuruluşu ve AB uygunluk beyanını baştan planlayın.