AQL Kalite Kontrol: Hazır Giyimde Örnekleme, Tablo ve Hata Sınıfları

AQL kalite kontrol nasıl çalışır?

Yöntem dört kavrama dayanır: parti (lot), örnek, kabul sayısı (Ac) ve ret sayısı (Re). Kontrol edilecek ürünler bir parti olarak tanımlanır, tablodan örnek büyüklüğü (n) bulunur, bu kadar parça rastgele seçilip kontrol edilir ve hatalı parçalar sayılır. Sayı kabul sayısına eşit ya da ondan küçükse parti kabul edilir; ret sayısına eşit ya da ondan büyükse reddedilir. Normal ve sıkı kontroldeki tek örneklemeli planlarda ret sayısı kabul sayısının bir fazlasıdır, yani ara bölge yoktur. Azaltılmış kontrolde iki sayı arasında boşluk olabilir; sonuç bu boşluğa düşerse parti kabul edilir ama sonraki partiden itibaren normal kontrole dönülür (MIL-STD-105E, madde 4.10.1.4).

Parti, standarda göre mümkün olduğunca aynı tür, sınıf, boy ve bileşimdeki, aynı koşullarda ve aynı zamanda üretilmiş ürünlerden oluşmalıdır (MIL-STD-105E, madde 4.3). Giyimde partinin sipariş bazında mı, model ve renk bazında mı tanımlanacağını alıcı belirler; bunu önceden yazın.

AQL ne anlama gelir, ne anlama gelmez?

AQL, standartta art arda gelen partiler için "tatmin edici süreç ortalamasının sınırı" olarak tanımlanır (MIL-STD-105E, madde 3.1). Bu tanımdan üç sonuç çıkar:

• AQL, hatalı ürün gönderme hakkı değildir. Standart, AQL seçmenin tedarikçiye hatalı ürün teslim etme hakkı vermediğini açıkça yazar (MIL-STD-105E, madde 4.4.2).
• AQL tek başına bir partinin kabul şansını göstermez. Bunun için planın kabul olasılığı (OC) eğrisine bakmak gerekir (MIL-STD-105E, madde 3.1 notu). Aşağıda bu eğriden bir örnek var.
• AQL planları sürekli parti serisi içindir. MIL-STD-105E, AQL'yi "sürekli bir parti serisi" için tanımlar (madde 3.1). ISO 2859-1:2026'nın girişi de standardın aynı üreticinin aynı süreçle ürettiği sürekli bir parti serisi için tasarlandığını, üretici ya da süreç farklıysa her birine ayrı uygulanması gerektiğini söyler.

Standart: ISO 2859-1 ve 2026 baskısı

AQL planları ISO 2859-1'de yer alır; ABD karşılığı ANSI/ASQ Z1.4'tür (Wave PLM). Kısaltmanın açılımı ISO başlığında "acceptance quality limit" (kabul edilebilir kalite sınırı), ABD askerî standardı MIL-STD-105E'de (1989) "acceptable quality level" (kabul edilebilir kalite seviyesi) olarak geçer; Türkçede ikisi de kullanılır.

Standardın üçüncü baskısı Ocak 2026'da yayımlandı; 1999 baskısı, 2001 tarihli düzeltmesi (Cor.1) ve 2011 tarihli eki (Amd.1) aynı tarihte yürürlükten kalktı (EVS standart kaydı). Bu yazının tarihi itibarıyla yürürlükteki baskı budur. Yayıncı önizlemesindeki önsöz ana değişiklikleri şöyle sayıyor: normal ya da azaltılmış kontrolden parti atlamalı (skip-lot) kontrole geçiş için yeni bir usul, parti atlamalı kontrol için üretici ve ürün niteliği koşulları, parti atlamanın etkinliği ve rastgele parti seçme yöntemleri üzerine rehberlik ve her plan için OC eğrilerinin çıkarılıp yerine eğri oluşturma yönteminin Ek E'ye konması (ISO 2859-1:2026, önsöz).

Önsöz örnek büyüklüğü ve kabul-ret tablolarında bir değişiklik saymıyor. Bu yazıdaki tablo değerleri MIL-STD-105E'nin Tablo I ve Tablo II-A'sından okundu ve iki sektör örneğiyle örtüşüyor (aşağıya bakın). Yine de bir değeri sözleşmeye yazmadan önce ISO 2859-1:2026 tablolarından teyit edin.

AQL tablosu nasıl okunur?

Tablo iki adımda okunur; üçüncü adım örneğin çekilip sayılmasıdır.

1. Kod harfini bulun. Parti büyüklüğünü ve kontrol seviyesini örnek büyüklüğü kod harfleri tablosunda kesiştirin. Genel seviye II'de 1.201–3.200 adetlik parti K harfini verir.
2. Planı bulun. Kod harfinin satırı ile AQL sütununun kesiştiği hücre örnek büyüklüğünü (n), kabul sayısını (Ac) ve ret sayısını (Re) verir. K harfi n = 125 demektir; AQL 2,5 sütununda 7 / 8, AQL 4,0 sütununda 10 / 11 yazar.
3. Örneği çekin ve sayın. n kadar parça rastgele seçilir, hatalı parçalar hata sınıfına göre sayılır ve kabul ile ret sayılarıyla karşılaştırılır.

Genel kontrol seviyesi II, tek örneklemeli normal kontrol için örnek plan tablosu:

Değerler MIL-STD-105E Tablo I ve II-A'dan okundu. QIMA, 4.000 adetlik bir partide (kod harfi L, AQL 2,5) 200 parçanın kontrol edildiğini, 10 hatalıya kadar kabul, 11'de ret verildiğini yazıyor; Wave PLM ise 1.201–3.200 adetlik parti için 125 parça veriyor. Örnek büyüklüğü parti büyüklüğüne eşit ya da büyükse parçaların tamamı kontrol edilir (Tablo II-A açıklaması). 35.000 adetten büyük partiler ve 1,0, 1,5, 6,5 gibi diğer AQL değerleri için tablonun tamamına ve ok kurallarına bakın.

Örnek: 2.400 adetlik tişört partisi

Parti model ve renk bazında tek parti olarak tanımlanmış; genel seviye II, majör AQL 2,5, minör AQL 4,0 kullanılıyor.

1. 2.400 adet 1.201–3.200 aralığındadır: kod harfi K.
2. K için n = 125. Majör kabul 7, ret 8. Minör kabul 10, ret 11. Kritik hata için tek bir hata bile partiyi durdurur (QIMA).
3. Denetçi 125 parçayı rastgele çeker. Sonuç: 0 kritik, 5 majör, 9 minör hatalı parça. Majör 5 ≤ 7, minör 9 ≤ 10, kritik 0: parti kabul edilir. Majör hatalı parça 8 çıksaydı, minör sayısı ne olursa olsun parti kalırdı; her sınıf kendi kabul sayısına göre değerlendirilir.

Örnek, partideki beden, renk ve kartonları temsil edecek biçimde seçilmelidir. Standart, gerektiğinde örneğin alt partilerin büyüklüğüyle orantılı alınmasını ve her alt parti içinde rastgele çekilmesini söyler (MIL-STD-105E, madde 4.5.1). Örnek kalitesine bakılmaksızın seçilmiş birimlerden oluşur (madde 3.20); en üstteki kartonlardan ya da düzgün görünen parçalardan seçmek sonucu çarpıtır.

Kontrol seviyesi: I, II, III

Kontrol seviyesi, parti büyüklüğü ile örnek büyüklüğü arasındaki ilişkiyi belirler. Seviye II normal olarak kullanılır; daha az ayrım gücü yeterliyse seviye I, daha fazlası gerekiyorsa seviye III seçilir. S-1'den S-4'e özel seviyeler, küçük örneğin gerektiği ve büyük örnekleme riskinin tolere edilebildiği durumlar içindir (MIL-STD-105E, madde 4.9.1). 2.000 adetlik bir parti için AQL 2,5'te tablo şöyledir:

Seviye yükseldikçe örnek büyür, plan hatalı partileri daha sık yakalar, kontrol maliyeti de artar.

Kritik, majör ve minör hata: sınıflandırma

AQL değerleri hata sınıfı başına belirlenir; bu yüzden hataları doğru sınıflandırmak AQL'nin kendisi kadar önemlidir. Standart sınıfları şöyle tanımlar (MIL-STD-105E, madde 3.5, 3.14 ve 3.16; Türkçe özet bize ait):

Sınıflandırmayla ilgili dört kural:

• Hata listesini alıcı hazırlar, sözleşmeye eklenir. Aynı hata farklı alıcıda farklı sınıfa girebilir. Etiket bilgilerindeki zorunluluklar için giyim etiketlerinde zorunlu bilgiler yazısına bakın.
• Sayım yöntemini yazın. Standart iki sayım biçimi tanımlar: hatalı parça sayısı ve yüz parçadaki hata sayısı (MIL-STD-105E, madde 4.2). Hatalı parça yönteminde birden fazla hatası olan parça bir kez, en ağır hatasının sınıfında sayılır (madde 3.6, 3.15 ve 3.17). İki yöntem farklı sonuç verir.
• Sınıflar ayrı değerlendirilir. Her sınıfın kendi AQL'si ve kabul sayısı vardır; geçiş kuralları da sınıf bazında bağımsız uygulanır (madde 4.4.3 ve 4.6).
• Kritik sınıfta örnekleme yetmez. Kabul sayısı 0 olan plan, kritik hatayı yakalama garantisi vermez: 2.000 adetlik partide %1 kritik hatalı parça (20 parça) varsa, 125 parçalık örnekte hiçbirinin çıkmama olasılığı yaklaşık %28'dir (0,99 üzeri 125; yazarın hesabı). Tekstil Rehberi olarak önerimiz, iğne kalıntısı, küçük parça ve yasaklı madde gibi riskleri örneklemeye bırakmayıp %100 kontrolle (QIMA, iğne kalıntısı için giysilerin metal dedektöründen geçirildiğini anlatıyor), süreç önlemleriyle ve laboratuvar testiyle yönetmektir.

AQL ne kadar güvence verir?

Bir planın hatalı partiyi ne sıklıkla reddettiğini kabul olasılığı gösterir. Aşağıdaki tablo, 2.000 adetlik partide K planının (125 parça, majör AQL 2,5, kabul 7 / ret 8) farklı gerçek hata oranlarında partiyi kaç kez kabul edeceğini veriyor.

Değerler yazarın hesabıdır: rastgele örnek varsayımıyla binom dağılımı kullanıldı; 2.000 adetlik sonlu partide hipergeometrik dağılımla en çok bir puan sapma çıkıyor ve ISO 2859-1'deki OC tablolarıyla küçük farklar olabilir. ISO 2859-1:2026 plan başına OC eğrilerini kaldırdığı için bunları Ek E'deki yöntemle üretmek gerekir.

Tablodan üç sonuç çıkıyor:

• AQL 2,5, "en fazla %2,5 hata" demek değildir. %5 hatalı bir parti yaklaşık her on denemenin yedisinde kabul edilir. Kabul olasılığı yaklaşık %6 hata oranında %50'ye, yaklaşık %9 hata oranında %10'a iner.
• Atölye için çıta bellidir. Gerçek majör hata oranı yaklaşık %3,2 ya da altındaki bir parti bu planı 100 denemenin 95'inde geçer. Hedef "AQL'yi geçmek" değil, hat içi kontrolle hata oranını bunun çok altında tutmaktır.
• Kontrol seviyesi güvenceyi değiştirir. %5 hatalı aynı parti için kabul olasılığı seviye I'de yaklaşık %76, seviye II'de %71, seviye III'te %58'dir; %8 hatada sırasıyla yaklaşık %43, %21 ve %7.

Hazır giyimde AQL kontrolü nerede yapılır?

AQL örneklemesi tek bir kontrol türü değildir; farklı aşamalarda kullanılabilir, ama kabul kararı çoğunlukla finalde verilir. Üretim akışının tamamı için hazır giyim üretim süreci yazısına bakabilirsiniz.

Atölye içinde kontrol daha sıktır. MEGEP ders modülü ölçmenin üç aşamada yapıldığını anlatır: üretimden önce (ham madde, malzeme), üretim sırasında ve üretimden sonra (mamul). SPS Commerce de yalnızca final kontrole güvenmenin artık yetmediğini, hataların ucuz ve erken yakalanması gerektiğini söylüyor. Tekstil Rehberi olarak önerimiz, hat içinde sık aralıklı ya da %100 kontrolü final AQL kontrolüyle birleştirmektir: AQL hata önleme değil, kabul kararı aracıdır. Sık aralıklı hat içi kontrol ile ütü-paket sonrasındaki kontrol, atölyede kalite kontrolcünün çalıştığı iki noktadır.

Final kontrol siparişin %80'i paketlendiğinde yapılırsa kalan %20 örneklemenin dışında kalır. Bu bölümün nasıl ele alınacağını (ikinci kontrol ya da sevkiyat öncesi taahhüt) sözleşmede önceden belirleyin.

Final kontrolde neye bakılır?

QIMA'nın giyim denetimi anlatımından uyarlanan adımlar:

1. Ölçüler. Siparişteki her beden için ölçü noktaları, teknik föydeki ölçü tablosuyla karşılaştırılır. Tolerans ölçü noktasına göre değişir: QIMA, gömlekte göğüs eninde çeyrek inçlik (yaklaşık 0,6 cm) sapmanın kabul edilebildiğini, aynı sapmanın kol boyunda hata sayılabileceğini örnekliyor. Toleransı ölçü noktası bazında yazın. Kaç parçanın ölçüleceği alıcının prosedürüne bağlıdır; kaynaklar sayı vermiyor.
2. Duruş (fit). Parça uygun beden bir mankene giydirilip referans görsellerle karşılaştırılır.
3. Aksesuar. Fermuarda çekme, düğme ve çıtçıtta tekrarlı açma-kapama, lastik ve şeritte esneme testleri, belirlenen sayıda parçada yapılır.
4. Görünüm ve işçilik. Renk, onaylı numune ve Pantone ile kıyaslanır; baskı ve nakış konumu, çizgili kumaşta dikiş yerinde eşleşme, iğne kalıntısı için metal dedektörü, sürtme haslığı kontrol edilir. Dokuma giysilerde dikiş kayması testi de yapılır.
5. Etiket. Elyaf bileşimi, menşe ülke, üretici ya da ithalatçı bilgisi, beden ve bakım talimatı doğrulanır; barkodlar okutulur.
6. Paketleme. Karton başına doğru adet ve beden dağılımı, karton malzemesi ve kapatma, sevkiyat işaretleri kontrol edilir.
7. Kayıt. Hata sayıları sınıfa göre, fotoğraflarla birlikte rapor edilir ve kabul ya da ret kararı yazılır.

Çekme, haslık ve kimyasal uygunluk gibi performans özellikleri sahadaki AQL kontrolüyle değil, laboratuvar testiyle doğrulanır; test hizmeti için test laboratuvarları kategorisine bakabilirsiniz.

Parti kalırsa ne olur?

AQL planı yalnızca kabul ya da ret söyler; sonrası sözleşmede yazılıdır. Alıcının genellikle üç seçeneği vardır: partiyi reddedip fabrikadan yeniden işleme ya da değiştirme istemek, indirim pazarlığı yaparak olduğu gibi kabul etmek veya fabrikaya %100 ayıklama yaptırmak (Wave PLM). Seçim hataların ağırlığına, sevkiyat tarihine ve fabrikanın düzeltme planına bağlıdır.

Düzeltilen partinin yeniden kontrolünde hangi planın kullanılacağı, maliyetin kime ait olduğu ve sonucun hangi tarihe kadar verileceği peşinen yazılmalıdır. ISO 2859-1'de yeniden sunulan partiler için ayrı bir madde vardır; koşulları standart metninden okuyun.

Geçiş kuralları ve parti atlama

Parti serisinde sonuçlar kontrolün sıkılığını değiştirir. MIL-STD-105E'deki kurallar (madde 4.7 ve 4.8) şöyledir:

• Normal kontrolden sıkı kontrole: art arda gelen en çok 5 partinin 2'si ilk kontrolde reddedilirse.
• Sıkı kontrolden normale: art arda 5 parti ilk kontrolde kabul edilirse.
• Normal kontrolden azaltılmış kontrole: son 10 parti normal kontrolde ve hepsi kabul edilmişse, örneklerdeki toplam hata sayısı tablodaki sınırın altındaysa, üretim düzenliyse ve azaltılmış kontrol isteniyorsa.
• Kontrolün durdurulması: sıkı kontrolde reddedilen parti sayısı beşe ulaşırsa kontrol düzeltici faaliyet yapılana kadar durdurulur.

ISO 2859-1:2026 geçiş kurallarını madde 9'da toplar ve 2026 baskısında parti atlamalı kontrolü ekler: tutarlı biçimde iyi kalite sağlayan bir üreticide, sorumlu otoritenin takdiriyle örnek küçültülebilir ya da rastgele seçilen partilerin kontrolü atlanabilir (ISO 2859-1:2026, giriş). Sayısal eşikleri ve parti atlamanın niteliklerini standardın 9. maddesinden teyit edin; yukarıdaki sayılar MIL-STD-105E'ye aittir.

Sözleşmeye ve siparişe yazılacaklar

MEGEP ders modülü, üretimde ve teslimde kabul edilebilir hata miktarlarının üretici ile müşteri arasındaki anlaşmada yazılı belge hâline getirilmesi gerektiğini söyler. Wave PLM de AQL değerlerini siparişe ve maliyet föyüne yazan markaların "geçti" kararı konusunda daha az anlaşmazlık yaşadığını bildiriyor (bir yazılım satıcısının gözlemi). Kontrol listesi:

1. AQL değerleri sınıf bazında (kritik 0, majör 2,5, minör 4,0 gibi) ve kontrol seviyesi.
2. Parti tanımı (sipariş, model-renk) ve örneğin nasıl çekileceği: rastgele, beden ve karton dağılımına orantılı.
3. Hata listesi ve sınıfları; ölçü tablosu ve ölçü noktası bazında toleranslar.
4. Sayım yöntemi: hatalı parça mı, toplam hata mı.
5. Kontrol zamanı (örneğin siparişin %80'i paketlendiğinde), kontrolü kimin yapacağı (alıcı, üçüncü taraf) ve maliyeti.
6. Referans: onaylı üretim öncesi (PP) numune ve görsel standartlar. Numune türleri için numune süreci yazısına bakın.
7. Ret hâlinde süreç: yeniden işleme ya da ayıklama süresi ve maliyeti, yeniden kontrolün planı, itiraz ya da ikinci kontrol hakkı.
8. Kritik riskler için ayrı önlemler: test raporu, metal kontrolü, aksesuar belgeleri.

Genel sözleşme maddeleri için fason üretim sözleşmesi yazısına bakın; sözleşme için hukuki destek almanız önerilir, bu yazı hukuki danışmanlık değildir.

Fason atölye için notlar

• Kapsamı teklifte netleştirin. AQL final kontrolü ve iç kontrol fiyata dahil mi, hatalı çıkan parçanın yeniden işleme maliyeti kimde? Bu kalemler fason tişört dikim fiyatları yazısındaki teklif karşılaştırmasında da yer alıyor.
• Kendi final kontrolünüzü alıcının planıyla yapın. Aynı kod harfi, aynı AQL ve aynı hata listesiyle yapılan iç kontrol, alıcının sonucunu önceden gösterir. Sonuçları parti numarasıyla kaydedin; itirazda kayıt işe yarar (Tekstil Rehberi önerisi).
• Hedefi hata oranına bağlayın. Alıcının planı K ve AQL 2,5 ise majör hata oranını %3'ün çok altında tutmak, geçme olasılığını yükseltir (yukarıdaki tablo).

Marka ve alıcı için notlar

AQL değeri ürüne ve riske göre seçilir; standart bir "doğru" değer yoktur. Wave PLM'nin önerileri (standart değil, bir satıcının önerisi):

Daha sıkı AQL daha az hatalı parçanın geçmesi, ama daha çok ret ve kontrol maliyeti demektir.

Sık yapılan hatalar

• AQL değerini partide izin verilen hata yüzdesi sanmak.
• Örneği düzgün görünen parçalardan ya da en üstteki kartonlardan seçmek.
• Hata listesini ve sınıfları sözleşmeye yazmamak; sayım yöntemini belirtmemek.
• Tek seferlik bir parti için sürekli seri varsayımıyla tasarlanmış planı yeterli güvence saymak.
• Kritik riskleri yalnızca örneklemeyle yönetmek.
• Ölçü, etiket ve paketlemeyi kontrol dışı bırakmak; laboratuvar testlerini AQL kontrolüyle karıştırmak.
• Kontrolü yalnızca sonda yapmak.

Özet: AQL kalite kontrolde sırayla ne yapılır?

Parti ve hata listesini tanımlayın, kontrol seviyesini ve sınıf bazında AQL değerlerini seçin, tablodan kod harfini, örnek büyüklüğünü ve kabul-ret sayılarını bulun, örneği rastgele çekip sayın, sonucu sınıf bazında kabul sayısıyla karşılaştırın ve ret hâlinde ne olacağını önceden yazın. Kabul olasılığı tablosunu aklınızda tutun: AQL bir hata yüzdesi garantisi değil, bir risk dengesidir. Kalite kontrol hizmeti veren firmaları kalite kontrol kategorisinde, ütü-paket ve fason dikim yapan atölyeleri fason dikim kategorisinde bulabilirsiniz.