Tekstil Baskı Çeşitleri: Serigrafi, Dijital, DTF ve Süblimasyon

Tekstil baskı çeşitleri nasıl sınıflandırılır?

Yöntemler iki eksende okunur. Birincisi baskının yapıldığı aşamadır: kumaş top halindeyken (metraj) ya da kesim ve dikimden sonra ürün üzerinde (parça). İkincisi rengi taşıyan maddedir: pigment, reaktif boya, dispers boya veya asit boya. Yöntem kadar renklendirici ile elyaf eşleşmesi de sonucu belirler.

Terim notu: "transfer baskı" ne demek?

Sektörde "transfer baskı" birbirinden farklı işleri anlatmak için kullanılıyor. Bu yazıda tek bir tanım geçerlidir: transfer baskı, tasarımın önce kâğıt ya da film gibi bir taşıyıcıya basıldığı, sonra kumaşa veya ürüne aktarıldığı yöntemlerin ortak adıdır. Altında iki alt grup vardır ve yazıda ayrı adlarla anılır:

• Film transferi (parça baskısı): Taşıyıcı filmdeki mürekkep ve yapıştırıcı katman, ısı presiyle bitmiş ürüne yapıştırılır. DTF, flex ve flok bu gruptadır; baskı yüzeye oturur.
• Boya transferi: Renklendirici kâğıttan lifin içine aktarılır. Parçaya ısıyla yapılırsa süblimasyon, kumaş rulosuna yapılırsa metraj transferi denir. Pamuk için ısı gerektirmeyen "soğuk transfer" geliştirilmiştir.

Yöntemlerin karşılaştırması

Tablo nitel bir karşılaştırmadır. Adet aralıkları sayı olarak değil "düşük, orta, yüksek" diye verilir, çünkü eşik hazırlık maliyetine ve firmaya göre değişir. Dayanıklılık başlığındaki "test edilmeli" tüm satırlar için geçerlidir: sonuç mürekkep, kürleme ve yıkama koşuluna bağlıdır ve ancak test raporuyla kanıtlanır.

Parça baskısı (hazır giyim) yöntemleri

Serigrafi (şablon baskı)

Serigrafide her renk için ayrı bir şablon hazırlanır; mürekkep şablonun açık bölgelerinden kumaşa geçer. Hazırlık bir kez yapıldığı için adet arttıkça birim başına yükü azalır; bu yüzden yöntem az renkli, tekrar eden tasarımlarda ve orta–yüksek adette öne çıkar. Çok renkli ya da fotoğraflı tasarımda renk sayısı kadar şablon gerekir, hazırlık hızla büyür. Şablon sayısı arttıkça iş yükü, hazırlığı ve baskıyı yürüten serigrafi ustasının üzerinde de artar.

Mürekkep ailesi sonucu belirler. Plastisol, tişört baskısında yaygın kullanılan, ısıyla kürlenen bir mürekkeptir; koyu zeminde örtücülüğü yüksektir ve kumaşın yüzeyinde bir film oluşturur. Su bazlı mürekkep plastisolden çok daha ince bir katman bırakır ve daha yumuşak tutum verir. Çıkartma (discharge) baskı ise boyalı kumaştaki zemin boyasını kimyasalla yok ederek desen oluşturur. Yalnızca boyası çıkartılabilir kumaşta çalışır (pratikte çoğunlukla uygun boyayla boyanmış pamuk), bu yüzden kumaş tedarikçisine boyanın uygunluğunu sorun. Kürleme sırasında açığa çıkan buharlar nedeniyle kurutucunun havası dışarı atılmalıdır.

Dijital baskı (DTG)

DTG (direct to garment), baskıyı bir yazıcı gibi doğrudan ürünün üzerine püskürtür. Şablon ya da film gerekmediği için hazırlık kısadır ve tek parça bile basılabilir. Renk sayısı hazırlık yükünü artırmadığından fotoğraflı ve degrade tasarımlar yöntemin güçlü alanıdır. Dijital baskı operatörleri bu yazıcıları çalıştırır, baskıyı hazırlayıp kontrol eder.

Kumaş uyumu makineye ve mürekkep sistemine bağlıdır. Örneğin Epson'un SureColor F2270 kullanım kılavuzu, pamuk oranı %50–100 ya da polyester oranı %50–100 olan kumaşları destekler (önerilen: %100 pamuk ya da %100 polyester). Aynı kılavuz polyester üründe ve pamukta beyaz mürekkep kullanıldığında, yani koyu zeminde, baskıdan önce ön işlem sıvısı uygulanmasını ister. Karışımlı ya da sentetik kumaşta mürekkep ve ön işlem uyumunu makine üreticisinin teknik föyünden ve numune baskıdan doğrulayın. DTG ile DTF'nin ayrıntılı kıyası için DTF ve DTG baskı farkı maddesine bakın.

DTF

DTF (direct to film), tasarımı önce özel bir transfer filmine basar; renklerle birlikte beyaz bir mürekkep katmanı da basılır. Baskı kurumadan üzerine sıcakta eriyen (hot-melt) toz yapıştırıcı serpilir, fazlası silkelenir ve toz ısıyla eritilir. Ardından film ısı presiyle ürüne aktarılır ve taşıyıcı film soyulur. Baskı kumaşa değil filme yapıldığı için ürüne ön işlem uygulanmaz; Epson'un DTF kılavuzu pamuk ve polyester tişört için ayrı pres koşulları verir. Uygun kumaş aralığını kullanılan film ve tozun teknik föyünden doğrulayın.

Karşılığında baskı lifin içine işlemez, yüzeye oturur; yapıştırıcı katman nedeniyle ince bir film hissi bırakabilir. Dayanıklılık film, yapıştırıcı ve pres koşuluna bağlıdır. "Kaç yıkama dayanır" sorusunun neden sayıyla cevaplanmaması gerektiğini kalite bölümünde anlatıyoruz.

Film transferi: flex ve flok

Flex ve flok, hazır film rulosundan kesilen şekillerin ısı presiyle ürüne yapıştırıldığı yöntemlerdir. Tasarım kesici plotterde kesilir, fazlalık ayıklanır, kalan şekil preslenir. Flex, örneğin poliüretan (PU) esaslı, ince ve esnek bir filmdir; flok ise yüzeyi viskon ya da poliamid gibi kısa liflerle kaplı, kadife dokulu bir filmdir. Hangi kumaşa uygulanabileceğini film üreticisinin teknik föyü belirler: örneğin bir üreticinin standart flex ve flok filmleri naylon ve su itici kumaşa uygun değildir, naylon için ayrı ürün önerilir.

İsim, numara ve basit logolar için uygundur. Renkler hazır film renkleriyle sınırlıdır ve fotoğraflı ya da degrade tasarım bu yöntemin işi değildir.

Süblimasyon

Süblimasyonda tasarım önce transfer kâğıdına ayna görüntü olarak basılır. Isı presi kâğıttaki dispers boyayı buharlaştırır ve boya polyester lifinin içine geçer. Boya yüzeyde ayrı bir film oluşturmadığı için kumaşın dokusu büyük ölçüde korunur; tam renkli ve geniş yüzeyli tasarımlara uygundur.

Dispers boyalar polyester, naylon, asetat ve akrilik gibi sentetik liflere geçer; pamuk gibi selülozik lifleri boyamaz. Cotton Incorporated da (2018) standart ısı transferi baskının pamukta değil, polyester ve naylonda uygulanabildiğini belirtir. Üreticiler en iyi sonuç için %100 ya da yüksek oranlı polyester önerir; karışımda polyester oranı düştükçe renkler soluklaşır. Süblimasyon boyası örtücü değildir: beyaz basılamaz, baskı zemin rengiyle karışır ve koyu zeminde renkler görünmez.

Nakış ve özel dokulu uygulamalar

Nakış baskı değildir; iplikle yapılan ayrı bir süreçtir ve kendi maliyet mantığı vardır. Nakış makinesinin başındaki nakış operatörü deseni yükler, iğne ve kasnağı hazırlar, işlenen parçayı kontrol eder. Kabartma, varak ve taş gibi özel dokulu uygulamalar da bu yazının kapsamı dışındadır; bunları teklifte ayrı kalem olarak isteyip numuneyle onaylayın.

Kumaş (metraj) baskısı: endüstriyel yöntemler

Kumaş baskısında yöntem kadar renklendirici ve sonraki adımlar belirleyicidir: baskı pastası kumaşa basılır, kurutulur, sabitlenir (buharlama ya da kuru ısıyla kürleme) ve gerekiyorsa yıkanır. CottonWorks'e göre baskı kusurlarının önemli bir bölümü kumaş hazırlığındaki sorunlara dayanır.

Rotasyon baskı

Rotasyon baskıda delikli, silindir biçimli şablonlar kumaşın üzerinde döner; boya pastası silindirin içinden kumaşa itilir. Süreç sürekli işler; Cotton Incorporated'a göre pamukta en hızlı baskı yöntemidir ve 2018 tarihli karşılaştırmasına göre pamuklu baskılı giyimin çoğu bu yöntemle basılır. Her renk için ayrı silindir gerekir. Silindir kazıma maliyeti ve desen değişimindeki duruş süresi uzun metrajda yayılır; kısa metrajda rotasyon genellikle kârlı olmaz.

Yöntemin sınırları: yalnızca düz (spot) renk basar, çok ince ayrıntıya uygun değildir ve giysi üzerine baskı yapamaz. Desen tekrarının boyu silindirin çevresiyle sınırlıdır. Güçlü yanı ise glitter, puf ve metalik gibi özel efektlere açık olmasıdır.

Düz şablon (flatbed) baskı

Düz şablon baskıda her renk için düz bir şablon kumaşın üzerine iner. İşlem yarı sürekli, yani dur-kalk çalıştığı için rotasyondan yavaştır ve tekrar boyu şablonun ölçüsüyle sınırlıdır. Karşılığında çok geçişli sıyırma ile boya pastasını hav yüzeylere derinlemesine işletmek mümkündür. Bu yüzden düz şablon; havlu ve battaniye gibi hav kumaşlarda, çarşaf ve bayrak gibi çok geniş enli ürünlerde öne çıkar.

Endüstriyel dijital kumaş baskısı

Endüstriyel dijital baskıda püskürtmeli kafalar deseni dosyadan doğrudan kumaşa basar. Şablon yoktur; renk sayısı fiilen sınırsızdır ve desen değişimi için durma süresi çok kısadır. Bu yüzden numune, çok renkli desen ve kısa seri için öne çıkar.

Cotton Incorporated'a göre reaktif mürekkep her zaman ön ve son işlem (buharlama, yıkama) ister; pigment mürekkepte son işlem (kürleme) gerekir. Aynı belge, temassız baskıda boyanın lifin içine daha az nüfuz ettiğini ve haslığın sorun olabileceğini, ancak asıl belirleyicinin boya seçimi olduğunu belirtir. Numuneyi dijitalde, seriyi rotasyonda basacaksanız iki baskının görünüm farkını baştan onaylayın.

Çevresel etki açısından Bursa Uludağ Üniversitesi'nde 2019'da hazırlanan bir yüksek lisans tezi (Rüzgar), viskon giysilik kumaşta reaktif baskıyı rotasyon ve çok geçişli dijital makinede 1, 6 ve 12 renkli desenlerle yaşam döngüsü analiziyle karşılaştırmıştır. Rotasyonda enerji ve su tüketimi ile çevresel etkiler renk sayısıyla artarken dijitalde belirgin değişmemiş; renk sayısı arttıkça dijital birçok etki kategorisinde daha avantajlı çıkmıştır. Elektrik ve doğal gaz tüketiminde ise rotasyon daha avantajlı bulunmuştur. Çalışma tek bir tesiste ve tek bir kumaşta yapıldığından kendi işiniz için genelleme yapmayın.

Metraj transferi

Metraj transferinde desen önce kâğıda basılır, ardından kumaş ruloya aktarılır. Polyester ve naylonda aktarım dispers boyayla ve ısıyla yapılır. Pamukta ise ya ön işlem görmüş kumaşa uygun boyalarla ısı ve basınç altında aktarım yapılır ya da ısı kullanılmayan soğuk transfer uygulanır. Cotton Incorporated'ın 2018 tarihli karşılaştırmasına göre soğuk transfer pamukta fotogerçekçi görüntüyü yumuşak tutumu koruyarak basabilir; belge üretim hızını da rotasyonla kıyaslanabilir olarak tanımlar. Aynı belge yöntemi o tarih itibarıyla görece yeni bir teknoloji sayar, maliyet ve performansı yaygınlaşmanın önündeki başlıca engeller olarak gösterir ve rotasyondaki gibi kabartmalı özel efektler (glitter, puf) sunmadığını belirtir. Güncel bulunabilirliği baskı firmasına sorun.

Hangi renklendirici hangi elyafa?

Baskıda renk iki biçimde elyafa bağlanır. Pigment bağlayıcıyla yüzeye tutunur; boyalar (reaktif, dispers, asit) ise lifle etkileşir ya da lifin içine girer. Bu fark elde hissi, sürtme haslığını ve baskı sonrası yıkama gereğini doğrudan etkiler. Boyama yöntemlerinin ayrıntısı kumaş boyama yöntemleri yazısının konusudur.

Akrilik için katyonik (bazik) boyalar kullanılır; bu yazı en yaygın dört sınıfa odaklanır.

Hangi kumaşa hangi baskı?

Tablo genel eşleşmeleri gösterir; kumaş türleri için tişört için kumaş seçimi yazısına bakın. Her satır yönlendirmedir; kesin karar için ürününüzün gerçek kumaşıyla numune baskı alın.

Doğru baskı yöntemini nasıl seçersiniz?

Sırayla ilerleyin; her adım adayları eler:

1. Baskı kumaşa mı, parçaya mı? Tüm yüzeyi kaplayan ve sürekli tekrar eden desen genellikle kumaş baskısıdır. Belirli bir yerleşimli logo ya da grafik parça baskısıdır.
2. Kumaş hangi elyaf? Pamuk, polyester ve karışım adayları ayırır; süblimasyon polyestere ya da polyester oranı yüksek kumaşa gider.
3. Kaç renk, fotoğraf var mı? Az renk serigrafiyi, çok renk ve degrade dijital yöntemleri öne çıkarır.
4. Adet ne? Az adet şablon gerektirmeyen yöntemleri, yüksek adet hazırlığı yayabilen yöntemleri öne çıkarır.
5. His ve dayanıklılık beklentisi ne? Yumuşak tutum için boya transferi ya da su bazlı sistemler, opak ve canlı görünüm için plastisol veya DTF düşünülür. Dayanıklılık beklentisini sayıyla değil test koşuluyla yazın.

Senaryo tablosu nitel öneridir.

Birden fazla yöntem uygunsa birkaç firmadan teklif alın ve kararı ürüne özel numune baskıyla verin: aynı kumaş, tasarım ve yıkama koşuluyla basılmış numuneler tablolardan daha güvenilir kıyas sağlar.

Kalite, dayanıklılık ve güvenlik: neyi test ettirmelisiniz?

Yıkama ve sürtme haslığı

Renk haslığı, rengin yıkama ve sürtme gibi etkiler karşısında ne kadar kaldığını ölçer; yaygın uluslararası yöntemler ISO 105 serisindedir. ISO 105-C06 (2010) ev tipi ve ticari yıkama haslığını, ISO 105-X12 (2016) kuru ve yaş sürtme haslığını belirler; X12 hem boyalı hem baskılı tekstil için geçerlidir. Türkiye'deki akredite laboratuvarların kapsamlarında bu standartlar TS EN ISO 105-C06 ve TS EN ISO 105-X12 adlarıyla yer alır. Sonuçlar renk değişimi için ISO 105-A02, komşu kumaşa bulaşma için ISO 105-A03 gri skalasıyla 1 ile 5 arasında notlanır (4-5 gibi ara notlar da verilir); 5 değişim ya da bulaşma olmadığını gösterir, not düştükçe değişim artar. AATCC tarafında benzer amaçla hızlandırılmış yıkama (TM61) ve sürtme (TM8) yöntemleri kullanılır. Alıcı pazarınızın hangi sistemi beklediğini baştan sorun.

Test raporu isterken şartnameye şunları yazın:

• Standart numarası ve yılı (ör. ISO 105-C06:2010)
• Yıkama programı ve sıcaklığı
• Kabul edilecek minimum not (renk değişimi ve bulaşma ayrı ayrı)
• Hangi kumaş, hangi renk, hangi baskı yöntemiyle hazırlanan numunenin test edildiği
• Testi yapan laboratuvarın adı ve rapor tarihi

"Kaç yıkama dayanır?" iddiası

Satıcı sayfalarındaki "50 yıkama dayanır" gibi ifadeler üretici beyanıdır. Test standardı ve koşulu belirtilmeyen böyle bir rakam, başka bir baskıyla karşılaştırılamaz. ISO 105-C06'ya göre tek (S) bir test bir yıkamaya, çok (M) bir test ise bazı durumlarda, 70 °C'yi aşmayan sıcaklıklarda en çok beş yıkamaya yaklaşık karşılık gelir. AATCC TM61'de de 45 dakikalık tek test yaklaşık beş ev yıkamasının etkisini temsil eder.

Bu renk haslığı testlerinin sonucu renk değişimi ve bulaşma notudur; baskı katmanındaki çatlama, soyulma ya da kenar kalkması bu notlarla ifade edilmez. DTF, flex ve plastisol gibi yüzeyde film oluşturan baskılarda bu tür hasar ayrıca değerlendirilmelidir. Bu yüzden şartnamede yıkama programını (ör. ISO 6330 ev tipi yıkama ve kurutma prosedürleri; standarda göre her yıkama prosedürü tek bir ev yıkamasını temsil eder), döngü sayısını ve film hasarı için kabul kriterini ayrıca yazın. ISO 6330, çamaşır makinesi, deterjan ve kurutucu tipindeki farkların test sonucunu etkileyebildiğini de belirtir.

Mürekkep ve kimyasal güvenliği

Baskıda kullanılan mürekkep ve yardımcı kimyasalların güvenliği ayrı bir konudur ve ayrı belgelerle kanıtlanır. OEKO-TEX STANDARD 100 iplikten bitmiş ürüne kadar tekstil ürünlerini, iplik, düğme ve aksesuar dahil tüm bileşenleriyle zararlı maddeler açısından test eder. OEKO-TEX ECO PASSPORT ise tekstil ve deri üretiminde kullanılan kimyasalları, boyar maddeleri ve yardımcı maddeleri üreten ya da dağıtan firmalara yöneliktir. ZDHC MRSL, üretimde kullanılan kimyasal formülasyonlar için kısıtlı madde listesidir ve ZDHC Gateway'de uyum seviyeleriyle belgelenir.

Pratik kural şudur: "ftalat içermez" gibi mürekkep beyanlarını belge ya da kapsamı belli bir test raporu istemeden kabul etmeyin. Belgenin neyi (ürünü, kimyasalı, tesisi) kapsadığına ve geçerlilik tarihine bakın. Ayrıntılar için tekstil sertifikaları rehberi yazısına bakabilirsiniz.

Baskılı siparişte hazırlık: dosya ve teknik föy

Baskılı sipariş vermeden önce şu kontrol listesini tamamlayın:

• Tasarım dosyası: Mümkünse vektörel (AI, EPS, PDF). Rasterde yeterli çözünürlük.
• Renk ayrımı ve referans: Serigrafi ve rotasyonda her renk ayrı şablon olacağından renk sayısını ve referans kodlarını yazın.
• Baskı alanı: Ölçü ve konumu (örneğin yaka ortasından uzaklık) teknik föye çizimle işleyin.
• Kumaş bilgisi: Elyaf oranı, gramaj, örme ya da dokuma, ön terbiye durumu.
• Yöntem ve mürekkep: Hangi yöntemin, hangi mürekkep ya da film sisteminin kullanılacağı yazılı olsun.
• Numune ve test: Baskılı numuneyi yıkama öncesi ve sonrası onaylayın; standart, yıkama programı ve kabul notunu şartnameye yazın.

Baskı, fason dikim teklifine otomatik dahil olmayabilir; teklifte baskının kapsanıp kapsanmadığını yazılı netleştirin.

Baskı maliyetini etkileyen etkenler

Bu yazıda fiyat verilmez; maliyeti belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

• Yöntem ve kullanılan mürekkep ya da film sistemi
• Adet ve tekrar sipariş olasılığı
• Renk sayısı
• Baskı alanının büyüklüğü
• Kumaş türü ve ön işlem ihtiyacı
• Hazırlık kalemleri (şablon, silindir, film, numune)
• Kalite beklentisi ve test gereksinimleri
• Termin

Baskı makinesi seçimi bu yazının kapsamı dışındadır; makine tarafı için baskı makineleri kategorisine bakabilirsiniz.

Yöntem seçimi için kısa özet

Az renkli ve tekrar eden tasarımda serigrafi, çok renkli ve az adetli işte DTG ya da DTF, açık renk polyesterde tam baskı için süblimasyon, uzun metrajlı baskılı kumaşta rotasyon öne çıkar. Kararı kumaşınızla alınmış numuneye ve açık bir test şartnamesine bağlayın. Bu kriterlere uyan baskı atölyelerini baskı firmaları dizininde bulabilirsiniz.