Fermuar Çeşitleri ve Numaraları: Hangi Ürüne Hangi Fermuar?

Fermuarın parçaları ve seçimi belirleyen beş karar

Fermuar, dişlerin üzerinde durduğu iki şerit ile bu dişleri birbirine geçiren sürgüden oluşur. Şerit genellikle polyesterdir; kullanıma göre diğer sentetik lifli, vinil ve pamuk şeritler de bulunur (YKK Fastening Catalogue, Ocak 2022). Karşılıklı dişlerin kenetlenmiş hâline zincir denir. Sürgüye bağlı tutma parçası elciktir; zincirin üst ve alt ucundaki parçalar üst ve alt durdurucudur. Separe fermuarda alt uçta ayrıca kutu ve pim bulunur. Türkiye’de sürgü yerine “kürsör” de denir (Ankara Üniversitesi Açık Ders, Fermuar ders notu).

Diş türüne göre fermuar çeşitleri

Diş türü, fermuarın hem görünümünü hem de yıkama, ütü ve yük altındaki davranışını belirler. YKK kataloğu metal ve kemik fermuarı tek tek dişli, spiral fermuarı sürekli dişli olarak ayırır.

Metal fermuar

YKK kataloğu metal fermuarı en eski fermuar türü olarak tanımlar; dişler altın sarısı pirinç, alüminyum ve nikel gibi metallerden yapılır. Coats’a göre metal fermuar normalde polyester şerit ve pirinç dişten oluşur. Ankara Üniversitesi ders notu, metal dişlinin taş ve asit yıkamaya dayanıklı olduğunu, bu nedenle kot, deri konfeksiyon ve spor giyimde tercih edildiğini yazar; aynı notta tek bir dişin kırılmasıyla fermuarın işlevini kaybettiği de belirtilir.

Metal fermuarın iki sınırı var. YKK, alüminyum alaşımlı fermuarın nem, sürtünme ve asidik ya da alkali ortama duyarlı olduğunu, bu yüzden kot yıkaması ve tekrar boyama gibi sert işlemlere uygun olmadığını söyler. Aynı katalogun sorun-çözüm bölümüne göre metal dişlerin yüzeyindeki yağlayıcı ile açılıp kapanmadan oluşan metal tozu, açık renkli ya da emici kumaşı kirletebilir. Nikel konusu ayrı bir bölümde.

Spiral (bobin) fermuar

Spiral fermuarın dişleri polyester ya da naylon monofilamentten sarmal biçiminde yapılır. Coats’a göre sarmal monofilament iki polyester şeride dikilir; YKK’nın “woven-in” tipinde ise dişler şeritle birlikte dokunur ve fermuar standart spiralden daha incedir. YKK spirali üç fermuar türünün en yumuşağı olarak tanımlar. Ders notuna göre düz yüzeyi nedeniyle kumaş ipliğini yakalayacak keskin kenarı yoktur; hafif, dar ve esnektir, bu yüzden her kumaş ağırlığında kullanılabilir.

Örme ve esnek kumaşlar için özel şeritli seriler vardır. YKK’nın örme şeritli serisinde şerit yumuşak ve esnektir; kıvrımlı dikimde kumaşın özelliklerini bozmaz, büzülmeyi önler ve hafif, esnek kumaşa uygundur. Elastik şeritli seride yalnızca şerit esner (esneme oranı %10); zincir yatay yönde esnemez.

Kemik fermuar (enjeksiyon plastik)

Türkiye’de “kemik fermuar” denen grup, uluslararası kataloglarda “molded plastic” (kalıplanmış plastik) fermuara karşılık gelir. YKK Türkiye bu grubu VISLON® (kemik) adıyla sunar ve poliasetal hammaddenin şeride enjekte edilmesiyle ürettiğini yazar; VISLON YKK’nın ticari adıdır. Coats da plastik kalıplanmış fermuarı polyester şerit ve POM (poliasetal) dişle tarif eder. YKK’ya göre aynı numaralı metal fermuardan hafiftir. Ders notu kemik fermuarın çoğunlukla spor dış giyimde ve separe tipte kullanıldığını belirtir.

Poliasetal güçlü asitlere duyarlıdır; YKK, dişlerin ağartıcıda bekletilerek temizlenmemesini, tuvalet temizleyicisi ya da akü asidi gibi maddelerle temas ederse hemen suyla yıkanmasını söyler.

Gizli fermuar

Gizli fermuarda dişler kapalıyken kumaşın arkasında kalır. YKK bu seriyi giysi tasarımını bozmadığı için etek ve elbiseye en uygun fermuar olarak tanıtır ve 2, 3 ve 5 numarada üretir. YKK’nın uyarıları şunlardır:

• Kapatırken önce kopçayı ya da düğmeyi ilikleyin ve sürgüyü dişler boyunca düz çekin; çapraz çekilirse dişler bozulur.
• Kumaş kalınlığının değiştiği yerde kullanmayın.
• Dar elbisede dişlerin alt ucu cildi çizebilir; hareketli alt durdurucunun altını kumaş astar ya da yamayla kaplayın.

Özel seriler

Su itici işlemli, poliüretan laminasyonlu fermuarlar ayrı bir gruptur (YKK AquaGuard). Bunlar su itici olarak tanıtılır; sızdırmazlık gereken ürünlerde üreticinin test belgesini ve sınıfını isteyin. Üreticiler ayrıca anti-nikel seçenekler, metal dedektörle uyumlu seriler ve müşteri adı ya da logosu basılı fermuarlar sunar (YKK Türkiye).

Uç yapısına ve sürgüye göre fermuar çeşitleri

Dişten bağımsız olarak fermuar, alt ve üst uçlarının nasıl bittiğine göre de ayrılır.

Ders notuna göre dipli fermuar, dikim hattının bir ucunun kapalı kaldığı etek bel açıklığı ve yaka açıklığı gibi yerlere, separe fermuar ise dikim hattının başı ve sonunun açık olduğu, giysinin iki yarısının tamamen ayrılması gereken mont ve ceket önlerine uygundur.

Sürgü ve kilit tipleri

Sürgü fermuarın hareketli parçasıdır; kilit tipi kendiliğinden açılmayı ve yıkama dayanımını etkiler.

• Kilitsiz sürgü kilit mekanizması içermez; zorlanınca kolay açılabilir (ders notu).
• Otomatik kilitli sürgü, elcik bırakıldığında kilidin kendiliğinden devreye girdiği tiptir.
• Yarı otomatik kilitli sürgü, elcik aşağı yatırıldığında kilitlenir. YKK’nın kot sürgüsü bu tiptedir.
• İğne kilitli sürgüde kafadaki çıkıntı kilit yuvasına girer (ders notu). YKK’nın sorun-çözüm bölümünde cepte iğne kilitli sürgünün çıkıntısının acıtması bir şikâyet olarak geçer; çözüm olarak otomatik kilitli ya da kilitsiz sürgü önerilir.

Yıkama işlemi gören ürünlerde YKK, otomatik kilitli sürgünün elciğinin tamburda sıkışıp kopabildiğini ve kapağındaki kimyasal kalıntının sürgüyü aşındırabildiğini; bu işlemler için daha dayanıklı yarı otomatik kot sürgüsünü önerdiğini yazar. Coats’a göre sürgü gövdesi genellikle çinko alaşımıdır; kot uygulamalarında damgalı pirinç sürgü kullanılır.

Fermuar numarası ne demek?

Fermuar numarası, kapalı fermuarda birbirine geçmiş dişlerin genişliğine, yani zincir genişliğine bağlı bir boyut sınıfıdır. YKK kataloğu fermuarları zincir genişliğine göre sınıflandırır ve Japon standardı JIS S 3015’in altı sınıfını kullanır. Aşağıdaki tablo, bir üreticinin ürün kodlarının bu sınıflara nasıl dağıldığını gösterir.

Kaynak: YKK Fastening Catalogue, Ocak 2022, “Strength Standards”. Katalog ultra ağır sınıf için yalnızca “12,0” değerini verir; “ve üzeri” ifadesi bir önceki bandın bitişinden çıkarılmıştır. Ürün numaraları YKK’nın standart serileridir; başka üreticinin aynı numaralı ürünü farklı banda düşebilir.

Tablodan üç sonuç çıkar:

1. Numara, milimetre değildir. “5 numara = 5 mm” sık duyulan bir kısayoldur, ancak tabloda 5 numara spiral fermuar 5,5–7,0 mm bandındadır. Ders notunda da metal fermuar için Tip 3’ün 4,30–4,40 mm, Tip 5’in 5,80–6,00 mm diş genişliğinde olduğu yazılıdır.
2. Sınıf büyüdükçe asgari dayanım artar. JIS sınıflarında beklenen asgari enine zincir dayanımı, bireysel dişli ve kimyasal lifli şeritli fermuarda en hafif sınıfta 150 N, en ağır sınıfta 690 N’dur. YKK, aynı JIS sınıfındaki ürünlerin dayanımının da kalemden kaleme farklı olduğunu ekler.
3. Her numara her türde yoktur. Tabloda 15 numara yalnızca kemik grubunda, 7 numara yalnızca metalde, 4,5 numara yalnızca spiralde yer alır.

“Tip” ve “numara” aynı şey mi?

Türkiye’de naylon (spiral) fermuarlar çoğu zaman “tip” numarasıyla satılır ve bu numaralar uluslararası numaralarla aynı ölçeği izlemeyebilir. Ders notundaki tabloda naylon fermuarlar hem “tip” hem “no” ile listelenir ve ikisi aynı değildir: örneğin “Tip 5 (no 3, kordlu)” 4,00–4,20 mm diş genişliğinde verilir. Tabloda bazı tip numaraları birden fazla satırda geçtiği için eşleşmeyi satır satır değil, üreticinin kendi tablosundan okuyun. Türkiye’deki bir fermuar satıcısının cep fermuarı sayfasında Tip 7’nin diş genişliği 4,9 mm olarak yazılıdır ve bu fermuar, pantolon ve etek için kullanılan Tip 5’ten kalın dişli diye anlatılır.

Yani “Tip 5 pantolon fermuarı” ile YKK kataloğundaki 5 numara spiral fermuar (5,5–7,0 mm bandı) aynı ürün olmayabilir. Bu nedenle sipariş verirken yalnızca “5 numara” yazmayın; diş türünü, diş genişliğini milimetre olarak ve mümkünse üreticinin zincir kodunu birlikte yazın.

Elinizdeki fermuarın numarasını anlamak

Fermuarı kapatın ve dişlerin dış kenardan dış kenara genişliğini kumpasla milimetre olarak ölçün. Sonucu doğrudan numara saymayın; üreticinin tablosundaki bandla eşleştirin. Aynı ürünü yeniden sipariş edecekseniz fermuarın kendisini numune olarak gönderin.

Hangi ürüne hangi fermuar?

Bir satıcı rehberi genel kuralı şöyle koyar: ürün ne kadar uzun ve ağırsa diş o kadar kalın seçilir (E-Fermuar rehberi). Aşağıdaki tablo bir başlangıç noktasıdır; numara önerileri ürün ailesi ve üretici katalogundaki seri aralıklarına dayanır, standart bir eşleşme tablosu değildir. Son kararı kumaş ağırlığı, model ve yıkama koşuluyla, numune üzerinde verin; kumaşın ağırlık sınıfları için ürüne göre kumaş gramajı yazısına bakabilirsiniz.

Fermuar uzunluğu nasıl ölçülür, tolerans ne olmalı?

Boy, fermuar kapalıyken ölçülür. YKK’ya göre dipli fermuarda ölçü sürgünün üst ucundan alt durdurucunun ucuna, separe fermuarda sürgünün üst ucundan açık parçanın ucuna kadardır. Coats da ölçümü, bileşenlerin en uç noktasından ve kapalı konumda sürgünün tepesinden aldığını belirtir. Ders notu ise dipli fermuarı alt durdurucunun altından üst durdurucunun üstüne kadar ölçer. Kaynaklar arasında bu fark olduğu için teklifte ölçüm yöntemini yazın.

Şerit uçlarındaki üst ve alt bant payı da ayrıca belirtilir; Coats bu payların fermuarı yerleştirmede önemli olabileceğini söyler. YKK kataloğu JIS S 3015’e göre şu azami toleransları verir; bazı özel ürünler bu toleransı karşılamayabilir.

Teklifte fermuar nasıl tanımlanır?

Fermuarı tek satırda tanımlamak, parti farklarını ve yanlış sevkiyatı önler. Bir tanım şunları içermelidir:

1. Diş türü ve numara. Diş genişliğini milimetre olarak ve üreticinin zincir kodunu da yazın.
2. Uç yapısı. Dipli, separe, iki yönlü ya da çift sürgülü; separede takma yönü (YKK kataloğunda sağ ve sol takma tipleri ayrı verilir).
3. Sürgü. Kilit tipi, gövde kaplaması, elcik biçimi ve varsa logo.
4. Boy, tolerans ve ölçüm yöntemi. Üst ve alt bant payları dahil.
5. Şerit. Elyaf, renk ve kumaşla renk eşleşmesi; yıkama sonrası boyut ve renk haslığı beklentisi.
6. Nikel durumu. Nikelsiz ya da anti-nikel şartı ve test raporu.
7. Yıkama ve ütü koşulu. Ürünün göreceği işlemler (taş yıkama, boyama, kuru temizleme).

Örnek bir satır: “Dipli, spiral, 3 numara, polyester şerit, otomatik kilitli sürgü, 18 cm, tolerans ± 5 mm (JIS S 3015, 300 mm ve altı), şerit rengi kumaşla eşleşmiş, nikel salımı EN 1811’e göre test edilmiş.” Fermuarı seri üretime girmeden önce numune üzerinde onaylamak için numune süreci yazısındaki adımları izleyebilirsiniz. Fermuar tedarikçilerini fermuar firmaları kategorisinde bulabilirsiniz.

Kalite, test ve nikel

Performans standartları ve testler

Genel kullanım fermuarları için Avrupa standardı EN 16732’dir (Slide fasteners (zips) - Specification). Standart; elcik bağlantısı, alt durdurucu, üst durdurucu, separe kutusu ve ileri-geri hareket gibi dayanımlar için performans düzeyleri ve test yöntemleri verir; ayrıca yıkama, kuru temizleme ve suya karşı renk haslığı ile yıkama ve kuru temizlemede boyut kararlılığı için düzeyler tanımlar. Dalış giysisi gibi özel amaçlı fermuarları kapsamaz. EVS kaydına göre 2025 baskısı 15.05.2025’ten itibaren geçerlidir ve 2015 baskısının yerini almıştır; bu yazıda düzey değerleri verilmemiştir, sözleşmeye yazmadan önce standardın güncel metnine bakın.

Ders notu, fermuarlarda uygulanan testleri şöyle sıralar: dişlerin açılmaya ve kıvrılmaya direnci, dişlerin şeride tutunması, alt ve üst durdurucuların dayanımı, sürgü kilidinin tutma dayanımı, sürgünün gerilme dayanımı, yıkamada boyut değişimi, aşınma dayanımı ve renk haslıkları. Şerit boyutu da önemlidir: ders notuna göre şerit, bakım sırasında kumaştan farklı çekerse dikim hattında kabarıklık ve büzülme oluşur; seyrek dokunmuş şeritte enine kuvvette dişler şeritten sıyrılabilir. Kumaşın kendi çekme davranışı için kumaş çekmesi yazısına bakın. Partide fermuar kabulünü de kalite planına ekleyin; örnekleme mantığı için AQL kalite kontrol rehberi yardımcı olur. Test için test laboratuvarları kategorisine bakabilirsiniz.

Nikel

Metal parçalı fermuarlarda ayrıca nikel uyumu aranır. AB’de nikel kısıtı, REACH Tüzüğü’nün (EC 1907/2006) Ek XVII’sinin 27. girdisindedir. Bu girdiye göre nikel, cilt ile doğrudan ve uzun süreli temas etmesi amaçlanan eşyalarda, cilde temas eden parçalardan nikel salımı haftada santimetrekare başına 0,5 µg’ı aşıyorsa kullanılamaz ve bu koşula uymayan eşya piyasaya arz edilemez. Örnek listede giysilerde kullanılan perçin düğmeler, gergiler, perçinler, fermuarlar ve metal işaretler bulunur. Nikel dışı bir kaplama varsa, normal kullanımın en az iki yılı boyunca aynı sınırın aşılmaması gerekir.

Referans ölçüm yöntemi EN 1811’dir. Avrupa Komisyonu, 20 Aralık 2023’te yayımladığı C/2023/1604 sayılı bildirimle referansı EN 1811:2011+A1:2015’ten EN 1811:2023’e güncellemiştir. Aynı bildirimde kaplamalı ürünlerde hızlandırılmış aşınma ve korozyon benzetimi için EN 12472:2020 yer alır. YKK, bazı diş ve sürgü yüzeylerinin nikel içerdiğini söyleyerek nikelsiz seçenekler sunduğunu belirtir; yani nikel yalnızca dişte değil, sürgü yüzeyinde de aranmalıdır.

Türkiye’de aynı kısıtlama, KKDİK Yönetmeliği’nin Ek-17’sinin 27. girdisinde yer alır. Resmî Gazete’de 23 Haziran 2017’de yayımlanan metinde giysilerdeki fermuar aynı örnek listede geçer, sınır yine haftada santimetrekare başına 0,5 µg’dır ve uygunluk TSE ya da Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) tarafından kabul edilen test yöntemleriyle gösterilir. Bu bilgiler bu yazının tarihi itibarıyla (Ekim 2026) geçerlidir; yönetmelik ve ekleri değişebilir. Ürünü piyasaya sürmeden önce güncel metni mevzuat kaynağından teyit edin, test için akredite bir laboratuvarla çalışın ve kimyasal mevzuat uyumu konusunda uzmanınıza danışın.

Dikim, ütü ve yıkamada dikkat edilecekler

YKK kataloğunun dikim ve kullanım uyarılarından fermuar seçimini etkileyen altısı:

• Sürgüye yer bırakın. Dikiş dişlere çok yakın atılırsa sürgü kumaşı yakalar. Astarlı yerlerde dikişi dişlerden uzak tutun.
• Örme kumaşta önce deneyin. Uzun fermuarı dikmeden önce kumaşa tutturup uzama farkına bakın; YKK özellikle örme kumaş için bu kontrolü ister.
• Pantolon önünde yükü dağıtın. Kısa fermuar ya da dar kesim alt durdurucuya fazla yük bindirir; YKK bu durumda saddle stitch denen dikişi şiddetle önerir.
• Üst durdurucuyu koruyun. Dikim makinesinin iğnesi ya da ayağı üst durdurucuya zarar verip pürüzlü kenar bırakabilir ve bu yaralanmaya yol açabilir. YKK, fermuarın başlangıç konumunu 5 mm aşağı almayı ve sonucu karşılaştırmayı önerir; çocuk giysilerinde plastik üst durdurucu kullanın.
• Kapalı ütüleyin, araya bez koyun. YKK kataloğundaki sınır sıcaklıkları spiral ve gizli fermuar için 160 °C, örme dişli (FLATKNIT) için 150 °C, kemik fermuar için 130 °C’dir; kataloğun koşulu ütü baskısı 1,5 kg ve 10 saniyedir. Doğrudan dişe ya da sürgüye ütü basmayın.
• Yıkamadan önce kapatın. Yıkama, kurutma ve kuru temizlemede fermuarı kapalı tutun; açık fermuar diğer giysilere takılıp zarar görebilir ve kıvrılabilir.

Özet seçim sırası

Önce ürünün açılma biçimine bakın: önü tamamen açılacaksa separe, tek ucu kapalı kalacaksa dipli. Sonra diş türünü yıkama, ütü ve görünüm gereksinimine göre seçin: dayanıklı yıkama için metal, esneklik ve hafiflik için spiral, hafif ve renkli dış giyim için kemik, görünmezlik için gizli. Numarayı kumaş ağırlığı ve yüke göre belirleyin ve teklife milimetre cinsinden diş genişliğini, boyu, toleransı, sürgü tipini ve nikel şartını yazın. Son olarak numuneyi yıkama ve kullanım koşulunda deneyin.