İplik Numaralandırma Sistemleri: Ne, Nm, Tex ve Denye Formülleri

İplik numarası nasıl çevrilir? Formül tablosu

Numaralandırma sistemleri iki gruba ayrılır. Ne ve Nm uzunluk esaslıdır: birim ağırlıktaki iplik uzunluğunu verir. Tex ve denye ağırlık esaslıdır: birim uzunluktaki iplik ağırlığını verir. İki grup birbirinin tersi olduğundan, aynı grup içinde çevirirken çarpar, gruplar arasında çevirirken bölersiniz (TRI 1014).

Kaynak: Cotton Incorporated, TRI 1014, Tablo 2 (2003). Decitex (dtex) kullanıyorsanız dtex = 10 × tex’tir.

Katsayılar yuvarlanmıştır. 1 hank = 840 yarda (yaklaşık 768 m) ve 1 libre = 453,6 g alındığında tam katsayılar tex = 590,54 ÷ Ne ve Nm = 1,6934 × Ne çıkar; ISP 1006 bülteni aynı ilişkiyi “Nm ÷ 1,69336 = Ne” olarak verir. Bu yazıdaki sonuçlar tam katsayıyla hesaplanıp bir ondalığa yuvarlanmıştır; tabloyu 590,5 ve 1,693 ile hesaplarsanız son hanede küçük farklar görebilirsiniz. Çok adımlı hesapta yuvarlamayı en sona bırakın.

Sık kullanılan Ne değerlerinin karşılıkları

Ters yönde de aynı mantık işler: Nm 40 yaklaşık Ne 23,6, Nm 50 yaklaşık Ne 29,5, Nm 60 yaklaşık Ne 35,4’tür (Ne = 0,5905 × Nm). 150 denye ise 16,7 tex eder; bu da yaklaşık Nm 60 ve Ne 35,4’e denk gelir.

İplik numarası hesaplama: ölçümden numaraya

Numaranın kaynağı, ipliğin bilinen bir uzunluğunun tartılmasıdır. Dört sistemin ölçüden hesaplanma biçimi şöyledir (MEB, 2014; Çukurova Üniversitesi deney föyü):

• Nm = uzunluk (m) ÷ ağırlık (g)
• Ne = uzunluk (hank) ÷ ağırlık (libre); 1 hank = 840 yarda ≈ 768 m, 1 libre = 453,6 g
• Tex = ağırlık (g) ÷ uzunluk (m) × 1.000
• Denye = ağırlık (g) ÷ uzunluk (m) × 9.000

Örnek 1: metrik ölçüm. Çıkrıkta 100 m’lik bir çile sarıp tarttınız; ağırlık 2,00 g çıktı.

1. Nm = 100 ÷ 2 = 50
2. Tex = 1.000 ÷ 50 = 20
3. Ne = 0,5905 × 50 ≈ 29,5
4. Denye = 9 × 20 = 180

Örnek 2: 120 yardalık çile. İngiliz numarası için çile uzunluğu genellikle 120 yardadır. Bu uzunluk bir hank’ın yedide biridir (840 ÷ 120 = 7), dolayısıyla Ne = 453,6 ÷ (7 × çile ağırlığı, g) = 64,8 ÷ çile ağırlığı (g) olur. Ne 30 ipliğin 120 yardalık çilesi bu yüzden yaklaşık 2,16 g gelir (64,8 ÷ 30). TRI 1014 aynı yöntemi grain cinsinden verir: Ne = 1.000 ÷ çile ağırlığı (grain).

Örnek 3: bir kilogramda kaç metre iplik var? Ne 30/1 iplik için Nm = 30 × 1,693 ≈ 50,8; yani 1 gram iplik yaklaşık 50,8 m’dir. 1 kg yaklaşık 50.800 m (50,8 km) iplik eder. Aynı sonuç Ne mantığıyla da çıkar: 30 hank × 840 yarda = 25.200 yarda/libre, yani kilogram başına yaklaşık 50.800 m. Bu hesap, iplik alımında kilogram fiyatını metre başına maliyete çevirmenin temelidir.

Katlı iplik numarası: 30/2 ve 20/2 ne demek?

Pamuk sisteminde (Ne) yaygın yazımda eğik çizginin solundaki sayı tek katın numarası, sağındaki sayı kat sayısıdır. Tek kat iplik “30/1”, iki ince ipliğin birleştirilmesiyle elde edilen iplik “30/2” diye yazılır. ISP 1006 bülteni bunu şöyle örnekler: iki Ne 40 iplik katlanırsa ortaya çıkan iplik 40/2 diye gösterilir ve Ne 20/1’e denktir. TRI 1014 ise bir uyarı ekler: bazı sistemlerde yazılan sayı bir katın, bazılarında bütün katlı ipliğin numarasıdır. Şartnamede hangisini kastettiğinizi açıkça yazın.

Eşdeğer numarayı hesaplamak için sistemin grubuna bakılır (Çukurova Üniversitesi deney föyü; TRI 1014):

• Tex ve denyede katların numaraları toplanır: 20 tex × 2 = 40 tex; 100 denye/3 yaklaşık 300 denye eder.
• Ne ve Nm’de numaraların tersleri toplanır: 1/N = 1/N₁ + 1/N₂ + … Katlar aynıysa N = tek kat numarası ÷ kat sayısı.

Büküm eşdeğer numarayı bir miktar değiştirir (TRI 1014); aşağıdaki değerler bu etkiyi ihmal eden yaklaşık değerlerdir. Kesin değer için katlı ipliği ölçün.

Farklı sistemlerden ipliklerle katlama yapılıyorsa önce hepsini aynı sisteme çevirin. Çukurova Üniversitesi föyündeki örnek: Nm 30 ile Ne 20 bir araya geliyor. Ne 20, 20 × 1,693 ≈ Nm 33,9’dur; 1/30 + 1/33,9 ≈ 0,0628 olduğundan katlı ipliğin numarası yaklaşık Nm 16’dır.

Katlama iplik numarasını değiştirmekle kalmaz, ipliğin davranışını da değiştirir. ISP 1006’ya göre katlama mukavemeti artırabilir, bükümden kaynaklanan canlılığı (torku) dengeleyebilir, daha düzgün ve daha eşit çaplı bir iplik verebilir; TRI 1014 ise iplikleri daha esnek ve dayanıklı yaptığını, ama maliyeti artırdığını belirtir. Ne 30/2 ile Ne 15/1 bu yüzden yaklaşık aynı kalınlıkta olsa da aynı iplik değildir.

Siparişte en sık yapılan numara hataları

Hesap çoğu zaman kolaydır; sorun, sayının neyi anlattığından emin olmamakla başlar. Altı sık hata:

1. Sistemi yazmamak. Ne 30 iplik 19,7 tex, Nm 30 iplik 33,3 tex’tir; ikincisi metre başına yaklaşık 1,7 kat daha ağır, yani daha kabadır. Yalnızca “30/1” yazan bir teklifte iplik yanlış okunabilir. Her zaman “Ne 30/1” ya da “Nm 30/1” yazın.
2. Ne’yi tek anlamlı sanmak. Hank uzunluğu elyaftan elyafa değişir: pamukta 840 yarda, kamgarn (worsted) yünde 560 yarda, ketende 300 yarda (MEB, 2014). Aynı iplik kamgarn sisteminde pamuk numarasının 1,5 katı değer alır (TRI 1014); yani kamgarn 30 numara, kalınlık olarak pamuk Ne 20’ye denktir.
3. “Yaklaşık eşdeğeri” birebir saymak. Nm 50 iplik 20 tex, Ne 30 iplik 19,7 tex’tir. Fark yaklaşık %1,6’dır; küçüktür, ama tedarikçi bir numarayı ötekiyle değiştirirse bu bir ikamedir ve şartnamede kayıtlı olmalıdır.
4. Belirtilen numarayı ölçülen numara sanmak. Dönmez (2008), Ne 30 olarak belirtilen penye pamuk ipliğinde on ölçümde Ne 28,37 ile 28,84 arasında değerler bulmuştur (ortalama Ne 28,57; ölçüm TS 244’e göre). Bu tek bir çalışmadır ve genelleme sayılmamalıdır; ama belirtilen numara ile ölçülen numara arasında fark olabileceğini gösterir. Ne 28,57 iplik 20,7 tex’tir, yani Ne 30’a göre metre başına yaklaşık %5 daha ağırdır. Tolerans ve ölçüm yöntemi sözleşmede yazılı olmalıdır.
5. Yuvarlamayı gizlemek. Çukurova Üniversitesi’nin deney föyü, iplik numaralarının tamsayıya yuvarlanarak ifade edilmesini ister. Nm 40 gerçekte Ne 23,6’dır; eğitim materyalinde “yaklaşık Ne 24” diye yuvarlanır (MEB, 2014). Aradaki yaklaşık %1,6 fark küçük görünse de, dönüştürülmüş değeri şartnamede “yaklaşık” diye işaretleyin.
6. Filamentte toplam denye ile filament denyesini karıştırmak. TRI 1014’ün örneğiyle: 450 denyelik bir iplik 1,5 denyelik filamentlerden yapılmışsa 450 ÷ 1,5 = 300 filament içerir. “Denye” demek tek başına hangisini kastettiğinizi söylemez.

Hangi ipliğe hangi numara sistemi?

Kaynaklar sistemleri iplik grubuna göre şöyle ayırır:

ISO 1144:2016, tex sisteminin bütün lif, ara ürün ve iplik türlerine uygulanabildiğini ve diğer sistemlerden tex’e çeviri tabloları içerdiğini belirtir. Tablo, kaynakların genel sınıflamasıdır; tedarikçiniz farklı sistemle teklif verebilir. Bu yüzden her teklif satırında sistemin adı yer almalıdır. Pamuklu bir ipliğin cinsini ve eğirme yöntemini anlamak için penye, karde ve open-end iplik farkı yazısına bakın.

İplik numarası kumaşa nasıl yansır?

Numara kumaşın ağırlığını, görünümünü ve hangi makinede örülebileceğini etkiler; ama tek başına belirleyici değildir.

• Çap. TRI 1014’e göre, aynı lif ve aynı lif dağılımı varsayımıyla ipliğin çapı numaranın kareköküyle ters orantılıdır. Ne 20’den Ne 40’a geçince ipliğin ağırlığı yarıya iner (29,5 tex’ten 14,8 tex’e); çapı ise yaklaşık %29 azalır (1 ÷ √2 ≈ 0,71).
• Makine inceliği. Yuvarlak örmede makine inceliği (E), silindirdeki inç başına iğne sayısıdır. E arttıkça iğne incelir ve kullanılacak ipliğin de daha ince olması gerekir (Dönmez, 2008, s. 12).
• Gramaj. Süprem gramajı için önerilen modellerde (Postle, Kurbak) iplik numarası (tex), ilmek iplik uzunluğu ve ilmek ölçüleri birlikte yer alır (Dönmez, 2008). Dönmez’in aktardığı Can (2006) çalışması, aynı relaksasyon koşulunda bir turda beslenen iplik miktarı arttıkça kumaş gramajının düştüğünü bildirir. Yani aynı Ne 30/1 iplik, farklı ilmek uzunluklarında farklı gramajlar verir.

Hangi ürüne kaç gramın uygun olduğu ürüne göre kumaş gramajı yazısının konusudur. İplik numarasının kumaş şartnamesindeki yeri ise tişört kumaşı seçimi yazısında örneklenir.

Gelen ipliğin numarası nasıl kontrol edilir?

İplik numarası, çile yöntemiyle ölçülür. ISO 2060, ayrı bir standardı olanlar hariç bobin biçimindeki her tür ipliğin doğrusal yoğunluğunun çile yöntemiyle tayinini tanımlar; MEB modülü de numara tayininde ISO 2060’a başvurulduğunu belirtir. Çukurova Üniversitesi’nin deney föyü, TS 244’e dayandırdığı adımları şöyle verir:

1. Numune alın. Partiyi temsil edecek sayıda bobin, partiden ya da makinelerden rastgele seçilir; föy numune sayısını TS 244’e bırakır. MEB modülü örnek olarak 10 bobinden birer çile alınmasını verir.
2. Kondisyonlayın. Numuneler standart atmosferde (20 ± 2 °C, %65 ± 2 bağıl nem) en az 6 saat bekletilir; çile hâlindeki numunelerde bu süre 1 saate inebilir. İki saat arayla yapılan tartımlar arasındaki fark %0,25’in altına inince kondisyonlama tamamlanmıştır.
3. Çile sarın. Tex, denye ve Nm için 100 m, Ne için 120 yarda uzunlukta çile hazırlanır. Her bobinden en az iki deney numunesi alınır.
4. Tartın. Terazi en az %0,2 hassasiyette olmalıdır. Birden fazla ölçüm yapılır; ortalama ve değişim katsayısı hesaplanır. Elektronik ya da mekanik numara terazileri sonucu doğrudan da verebilir (MEB, 2014).
5. Hesaplayın ve çevirin. Yukarıdaki formüllerle numarayı hesaplayın, gerekiyorsa sözleşmedeki sisteme çevirin.

Dokuma kumaştan çıkarılan ipliğin numarası için aynı föy, TS 255’e dayanan ayrı bir yöntem verir: kumaştan en az 50 iplik verecek genişlikte şeritler kesilir; ilk on ipliğin kıvrımı elle gerdirilerek alınır ve düzeltilmiş uzunlukları ölçülür; ardından 50 iplik birlikte tartılır ve tex değeri ağırlık ÷ uzunluk × 1.000 ile hesaplanır. Örme kumaştan çıkarılan iplik için bu yazıda kaynaklı bir yöntem verilmemiştir.

Sözleşmeye esas olacak bir ölçüme ihtiyaç duyuyorsanız ölçümü bir test laboratuvarına yaptırın; test laboratuvarları kategorisinde firmaları bulabilirsiniz. İplik testini laboratuvarda tekstil laborantı yürütür.

Şartnamede iplik numarası nasıl yazılır?

Aşağıdaki liste, iplik numarasını yanlış okunmayacak biçimde yazmak için bir başlangıç noktasıdır:

1. Sistem, numara ve kat: Ne 30/1, Ne 20/2, Nm 60/1, 150 denye.
2. Lif ve bileşim: %100 pamuk, pamuk-polyester gibi, yüzdeyle.
3. İplik türü: taranmış (penye) ya da karde; ring ya da open-end. Ayrımın nasıl yapıldığı penye, karde ve open-end iplik farkı yazısında.
4. Esas alınan numara: Dönüştürülmüş değer bilgi amaçlıysa belirtin. Örnek: “Ne 30/1 (esas), Nm 50,8 (yaklaşık, bilgi için)”.
5. Ölçüm yöntemi ve tolerans: Hangi standardın (örneğin ISO 2060 çile yöntemi) kullanılacağı, kondisyonlama koşulu ve numaradan izin verilen sapma. Sapma sınırını alıcı ile tedarikçi birlikte belirler.
6. Filament ipliklerde: toplam denyeyi ve filament sayısını ayrı ayrı yazın.

Örnek şartname satırı: “%100 pamuk, taranmış ring iplik, tek kat Ne 30/1 (esas numara); numara tayini ISO 2060 çile yöntemiyle, standart atmosferde.” Fiyat sorusu numara belli olduktan sonra gelir; fiyatın nasıl oluştuğu iplik fiyatlarını etkileyen faktörler yazısındadır.

Özet

İplik numarası, uzunluk ve ağırlık ilişkisidir. Çevirmek için dört katsayıyı bilmek yeter: tex = 590,5 ÷ Ne, Nm = 1,693 × Ne, denye = 9 × tex, dtex = 10 × tex. Katlı ipliklerde tex ve denye toplanır; Ne ve Nm’de terslerin toplamı alınır. Her numaranın yanına sistemin adını yazın, dönüştürülmüş değeri “yaklaşık” diye işaretleyin ve tolerans ile ölçüm yöntemini sözleşmeye ekleyin. İplik tedarikçisi arıyorsanız pamuk iplik, karışım iplik ve polyester iplik firmalarına bakabilirsiniz.