Serigrafi ustası nedir, ne iş yapar?

Serigrafi ustası, tekstilde baskıyı şablondan kür kontrolüne kadar yürüten çalışandır: baskı şablonunu (eleği) hazırlar, makineye bağlar, karusel ya da masada baskı yapar, mürekkebin kıvamını, rengini ve hizasını izler, baskıyı kürler. Tişört gibi bitmiş ürünlere ve kesilmiş parçalara baskı yapan atölyelerde çalışır; metraj kumaşı düz şablonla basan fabrikalarda da aynı şablon bilgisi kullanılır. İlanlarda serigrafçı diye de geçer.

Ne iş yapar?

Serigrafi kalıbı nasıl hazırlanır? Pozlama nedir?

Her renk için ayrı şablon (baskı kalıbı) gerekir; serigrafi ustası işe buradan başlar. MEB'in Tekstil Baskı ve Desenciliği programı düz şablon hazırlamayı şu sırayla öğretir: gaze bezi seçilip çerçeveye gerilir, lak çekilir, pozlandırma yapılır, şablon ışıklı masada açılıp rötuşlanır (s. 83).

Pozlandırma, lakla kaplanmış eleğin desen filminin üzerinden ışığa tutulmasıdır: filmin siyah yerleri ışığı engellediği için o bölgeler yıkamada açılır ve mürekkep oradan geçer. MEB'in Düz Şablon Hazırlama modülüne göre lak, ışığa duyarlı hâle getirilmiş emülsiyondur; pozlandırmadan önce ışık alırsa desen açılmaz, bu yüzden lak çekme sarı ışıkta yapılır.

Film ile şablon arasında boşluk kalmamalı, pozlandırma masası kir ve bant kalıntısından temizlenmelidir. Süre emülsiyona, lambaya, desene ve lambanın uzaklığına göre değişir; işletmede denemeyle bulunur (MEGEP, 2011, s. 16–17, 25–29).

Serigrafi baskı nasıl yapılır? Karusel ve masa

Şablonlar makineye bağlanır; numune baskıda varyant hazırlanır, kalıp sırası ve desen kayması gözetilerek baskı yapılır, hatalar iş talimatına göre bulunup giderilir (MEB, s. 84). Mürekkep eleğin açık yerlerinden rakleyle (sıyırıcı) ürüne geçirilir (serigrafi). Karuselde parçalar her renk için ayrı baskı kafasının altından sırayla geçer; karuselin olmadığı atölyede baskı masada yapılır. Yöntem farkları için tekstil baskı çeşitleri rehberine bakın.

Serigrafi boyası: mürekkep kıvamı ve kür kontrolü

Üretim başlayınca usta mürekkebin kıvamını ve renk tutarlılığını izler; MEB'in baskı kimyası dersi yoğunluk, yüzey gerilimi ve viskozite ölçümünü kapsar. Baskıdan sonra ürün kurutma bandına girer ve mürekkep kürlenir. Plastisol mürekkep markası Wilflex, 2008 tarihli kılavuzunda eksik kürlenmiş mürekkebi baskı atölyelerinin en sık sorunlarından biri sayar; sıcaklığı bant hızı, kumaş ve mürekkep kalınlığı gibi etkenler oynatır. Önerisi her üretimde ısı probudur:

1. Üretimdeki kumaş ve bant hızıyla deneme baskısı yapılır.
2. Probun telleri en yoğun mürekkep alanında ıslak mürekkebe gömülür.
3. Tepe sıcaklığının mürekkebin önerilen kür sıcaklığına ulaştığına bakılır.

Kullandığı makineler

Serigrafi baskı makinası: karusel, kurutma bandı ve pozlama ünitesi

İş ilanlarında makineler karusel baskı makinesi ve baskı kurutma bandı olarak geçer.

MEB programı parça baskı makinesinde makine ayarını, parça baskısını ve makinenin bakım ve temizliğini öğretir.

Nasıl serigrafi ustası olunur?

Serigrafi kursu var mı? Okul ve belge seçenekleri

MEB'in Tekstil Teknolojisi alanındaki Tekstil Baskı ve Desenciliği dalı dört yıllıktır; öğrenci haftalık 42 ders saatinden 32'sini işletmede geçirir. Dersler baskı teknikleri, baskı kimyası, baskı makineleri, baskı deseni hazırlama ve özel baskılardır; kalfalık hakkı 11. sınıfın, ustalık hakkı 12. sınıfın tamamlanmasıyla doğar (MEB, 2021). Karuselde ya da masada usta yanında çalışarak öğrenmek de mümkündür.

Serigrafi kursu arayan kayıtlı işsizler için İŞKUR'un iki programı vardır: mesleki eğitim kursu 160 günü aşmaz ve günde en az 5, en çok 8 saat sürer; işbaşı eğitim programı ise doğrudan işyerinde uygulanır ve imalatta 6 aya kadar uzayabilir. Serigrafide işbaşı eğitimi, şablon hazırlamayı ve karusel başında baskıyı bir atölyenin gerçek üretiminde öğrenmek anlamına gelir. Kurs açılışı işveren ya da işgücü piyasası talebine bağlı olduğundan serigrafiye özel bir kurs her ilde açılmayabilir (İŞKUR). Baskı atölyesinin tehlike sınıfını işverenden öğrenin; sınıf tehlikeliyse işe uygunluk raporu olmadan çalışmaya başlayamazsınız (6331 md. 15/2).

Serigrafide 18 yaş altı ve parça başı çalışma

Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğe göre (md. 5) 18 yaşını doldurmamış biri parça başı ve prim sistemiyle ücret ödenen işte, sağlığa zararlı maddelerle yapılan işte ve gece dönemindeki işte çalışamaz. Serigrafide parça başı ödeme görüldüğünden bu yaştaki biri mesleğe MESEM ya da çıraklık sözleşmesiyle girer.

Çalışma koşulları

Serigrafi ustası maaşı ve parça başı ödeme

Serigrafi atölyelerinde ücret aylık, haftalık ya da parça başı olabilir; serigrafi ustası maaşı işyerine, ürüne ve deneyime göre değişir. Hangi yöntemle ödenirse ödensin 2026 için asgari ücret net 28.075,50 TL, brüt 33.030,00 TL olduğundan tam zamanlı çalışana bunun altında ücret ödenemez; parça başı ödemede ayarlama günlük esasa göre yapılır (Asgari Ücret Yönetmeliği md. 6, 12). Parça başında birim fiyatın neye göre belirlendiğini (adet, renk geçişi, baskı alanı) işe girmeden netleştirin. İşçiye verilen iş yapabileceğinden azsa ve aradaki fark zaman esasına göre ödenmiyorsa işçi sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden feshedebilir (4857 sayılı İş Kanunu md. 24). Her atölyede aynı olan haklar (fazla çalışma, ücret ödeme süresi, posta düzeni) ve çıraklık-MESEM kaydı için Tekstilde iş ve meslekler yazısının ilgili bölümlerine göz atın.

Elek temizliği, çözücü ve mürekkep: sağlık riskleri

Büyük Britanya'nın iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE'nin elek temizliği rehberi (P24, Mayıs 2022), çözücü bazlı maddelerle sık temasın dermatite, buharlarının yüksek derişimde solunmasının baş dönmesine ve uyuşukluğa yol açabildiğini yazar; temizliğin havayı dışarı atan yıkama kabininde yapılmasını, çözücü ıslakken elekte basınçlı su kullanılmamasını ve deriyi çözücüyle temizlememeyi ister. Eldiven seçiminde güvenlik bilgi formu (SDS) esastır. Isı probunun kablosu ve fişi bandın çıkışında çok sıcaktır; soğumasını bekleyin (Wilflex).

Türkiye'de bağlayıcı olan 6331 sayılı Kanun'dur: işveren, kimyasal madde seçimini de gözeterek risk değerlendirmesi yapar (md. 10); çalışan koruyucu donanımı doğru kullanmakla yükümlüdür (md. 19). Bu bölümdeki mevzuat özetleri Ekim 2026 itibarıyladır (6331 sayılı Kanun); parça başı sözleşmenizi bir iş hukuku uzmanına, ücret hesabını mali müşavirinize gösterin.

Serigrafi atölyesinde sorulacak üç soru

• Karusel mi masa mı, hangi mürekkep ailesi (plastisol, su bazlı) kullanılıyor?
• Elek temizliği havalandırmalı kabinde mi yapılıyor, eldiven ve önlük veriliyor mu?
• Parça başıysa birim fiyat hangi baskı için geçerli?

Kariyer yolu

İlk basamak şablonu doğru hazırlamak, hizayı tutturmak ve baskıyı yeterince kürlemektir; MEB programında baskı teknikleri 11., baskı makineleri 12. sınıfta işlenir. Renk ayrımı ve desen hazırlama bilgisi desinatörlüğe açılır (MEB'in baskı deseni hazırlama dersi renk ayrımını içerir). Serigrafi her tasarım için şablon ister; DTG ve DTF şablon kullanmaz, bu yüzden dosya hazırlığı ve yazıcı bakımı ağırlıklı dijital baskı operatörlüğü ayrı bir iştir. Nakış operatörü ve baskı siparişlerini izleyen fason takip elemanı komşu işlerdir. Atölye kurmak için tekstil atölyesi açmak yazısına, baskı yapan firmalar için baskı firmaları rehberine bakın.